1. Nguyên liệu sản xuất cho hầu hết các sản phẩm TCMN đểu ở tình trạng thiếu thốn, nhiều nguyên liệu chính phải nhập từ nước ngoài như gỗ, tre, tơ dệt... chưa có nhiều sự liên kết trong sản xuất ở các vùng nguyên liệu theo xu hướng hình thành hợp tác xã, tổ hợp tác và liên kết giữa người dân với doanh nghiệp thu mua, bao tiêu sản phẩm. Đa phần diện tích, số lượng sản phẩm các nguyên liệu chưa được cấp chứng chỉ bền vững hoặc mã số vùng trồng để đáp ựng được các tiêu chí phục vụ xuất khẩu. Các vùng nguyên liệu trong nước phát triển không ổn định và chưa được quy hoạch đồng bộ với nhu cầu của các làng nghề, các khu vực sản xuất tập trung ... (Một ví dụ như nhu cầu sử dụng song mây hàng năm của nước ta vào khoảng 80.000 tấn với sản lượng khoảng 3,5 tấn/ha thì cần diện tích 23.000 ha, trong khi đó nguồn nguyên liệu này lại chỉ chủ yếu khai thác tự nhiên và trở nên rất khan hiếm do việc khai thác quá mức, thiếu sự quản lý... Các quốc gia có nhiều nguyên liệu song, mây trên thế giới như: Indonesia, Lào...lại cấm xuất khẩu nguyên liệu thô nên các doanh nghiệp Việt Nam càng thiếu nguyên liệu trầm trọng).

Để giải quyết vấn đề này, cần kết hợp vùng nguyên liệu nhỏ ở làng nghề, song song với quy hoạch vùng nguyên liệu lớn. Muốn phát triển vùng nguyên liệu chỉ còn cách duy nhất là liên kết các hợp tác xã, các doanh nghiệp. Phải xây dựng được chuỗi liên kết giữa các cơ sở sản xuất TCMN và các cơ sở sản xuất, cung ứng nguyên liệu.

2. Năng lực sản xuất và tổ chức quản lý sản xuất của các cơ sở sản xuất TCMN chưa đáp ứng kịp thời với những đòi hỏi khắt khe của thị trường thế giới cả về số lượng, chất lượng, mẫu mã sản phẩm.

Một hạn chế lớn nhất của ngành hàng thủ công mỹ nghệ hiện nay vẫn là thiết kế mẫu mã sản phẩm. Vì thế việc tìm chỗ đứng trên thị trường trong và ngoài nước đối với mặt hàng này vẫn còn khá chật vật. Cũng xuất phát từ việc các sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam chưa coi trọng đầu tư khâu thiết kế mẫu mã sản phẩm nên dẫn đến tồn tại là quá lệ thuộc vào truyền thống, cầu kỳ, chưa chú trọng đến công năng. Bên cạnh đó, nhiều làng nghề lại bắt chước, sao chép mẫu mã làm mất đi tính đa dạng và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đây là nguyên nhân chính gây nên việc khó cạnh tranh với hàng nước ngoài. Đây là một thách thức rất lớn khi chúng ta đặt mục tiêu vừa phát triển các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, vừa bảo tồn được các giá trị văn hóa tại các làng nghề.

Rất nhiều cơ sở sản xuất TCMN tại các làng nghề có quy mô nhỏ, lẻ, không có khả năng tiếp cận trực tiếp với khách hàng nước ngoài, trong khi khách hàng lại không muốn phải mua, bán thông qua quá nhiều khâu trung gian. Khả năng mở rộng thị trường còn thụ động, năng lực tìm kiếm đầu ra, công tác marketing, giới thiệu sản phẩm, xúc tiến thương mại còn nhiều yếu kém. Khi bước vào sân chơi của thương mại toàn cầu, cạnh tranh sòng phẳng, để đạt được thành công đòi hỏi chúng ta không chỉ cần có sản phẩm đẹp, độc đáo mà quan trọng hơn là phải biết quảng bá, giới thiệu về mình, xây dựng thương hiệu có uy tín...

Nhìn chung, các cơ sở sản xuất TCMN chưa theo kịp trình độ phát triển của khoa học công nghệ trong quá trình hiện đại hóa. Mặc dù các sản phẩm thủ công mỹ nghệ chủ yếu được làm bằng tay, nhưng có những công đoạn phụ trợ rất cần hỗ trợ, xử lý bằng máy móc hiện đại, các giải pháp kỹ thuật trong chế biến nguyên liệu vẫn còn áp dụng các kỹ thuật, công nghệ lạc hậu, chưa có nhiều cải tiến...

Việc đẩy mạnh sản xuất hàng hóa xuất khẩu gây ảnh hưởng lớn đến môi trường tại các làng nghề. Đây là một vấn đề nan giải, khó khắc phục. Để các làng nghề phát triển một cách bền vững thì điều cốt lõi là cần kiểm soát được tốc độ phát triển phù hợp với khả năng xử lý các tác động của sản xuất. Đặc điểm của sản xuất hàng TCMN tại các làng nghề là “nhỏ, lẻ” và “thủ công truyền thống”, việc phát triển ồ ạt sẽ tạo nên sự mất cân đối trong chuỗi cung ứng nguyên nhiên vật liệu, sản phẩm, lao động và xử lý môi trường, góp phần phá vỡ không gian làng nghề, biến làng nghề thành những “công trường thủ công” để lại những hậu quả khó khắc phục về môi trường cũng như không gian làng quê bị xâm phạm...

Áp dụng các công nghệ mới, sử dụng năng lượng sạch, quy hoạch bố trí lại sản xuất...là những yếu tố kỹ thuật và quản lý cũng rất cần quan tâm để bớt nguồn chất thải, sử dụng tiết kiệm nguyên, nhiên vật liệu. Bên cạnh đó, ý thức của cộng đồng trong các làng nghề là hết sức quan trọng. Việc khôi phục lại những “hương ước” đã có từ xa xưa lại có những ý nghĩa hết sức to lớn. Chỉ có sự đồng thuận của người dân trong làng xã mới có khả năng thay đổi được tình trạng ô nhiễm hiện tại ở các làng nghề.

Gần đây, Chính phủ đã ban hành một số chính sách trong những lĩnh vực liên quan đến sản xuất TCMN xuất khẩu như chương trình “Bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam đến năm 2030” nhưng chưa được các ban, ngành, địa phương thật sự quan tâm để nhanh chóng triển khai thực hiện. Chương trình đã định hướng nhiều mục tiêu cụ thể đồng bộ cùng các giải pháp thực hiện. Những nội dung của chương trình rất cần thiết được hiện thực hóa bằng sự nỗ lực của toàn thể cộng đồng các làng nghề sản xuất hàng TCMN.

Trong tình hình hiện nay cũng rất cần nghiên cứu, ban hành Luật về Làng nghề để điều chỉnh mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, lợi ích cộng đồng và lợi ích quốc gia. Luật Làng nghề sẽ đảm bảo cho sự phát triển bền vững của các làng nghề Việt Nam, trong đó có nghề thủ công mỹ nghệ. góp phần thúc đẩy nâng cao sản lượng hàng TCMN Việt nam xuất khẩu.

TS. Tôn Gia Hóa

Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam