Kỳ 1: Thực trạng về phát triển làng nghề thủ công mỹ nghệ ở Hà Nội

Hà Nội - mảnh đất địa linh nhân kiệt, trái tim của cả nước, không chỉ là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuât mà còn là nơi hội tụ tinh hoa của bốn phương. Trong dòng chảy lịch sử Thăng Long - Đông Đô- Hà Nội, các làng nghề truyền thống đã khắc ghi dấu ấn sâu đậm, góp phần kiến tạo nên bản sắc và sự phồn thịnh của Thủ Đô.

Từ những sản phẩm thủ công mỹ nghệ tinh xảo đến những đặc sản ẩm thực độc đáo, làng nghề không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn là kho tàng văn hóa vô giá, thể hiện sự khéo léo, óc sáng tạo và tinh thần lao động bền bỉ của người Hà Nội. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, sự phát triển của các làng nghề thủ công mỹ nghệ đang đứng trước nhiều thời cơ và thách thức. Làm thế nào để những giá trị truyền thống này không bị mai một mà còn vươn xa hơn nữa, định vị được thương hiệu trên thị trường trong và ngoài nước?

Chúng ta sẽ cùng nhau nhìn thẳng vào những khó khăn, thách thức đang cản trở sự phát triển của làng nghề, từ đó đề xuất những định hướng chiến lược và giải pháp đột phá nhằm khai thác tối đa tiềm năng, nâng tầm giá trị làng nghề Hà Nội trong thời gian tới. Mục tiêu cuối cùng là để các làng nghể không chỉ là niềm tự hào của Thủ Đô mà còn là một động lực quan trọng cho sự phát triển kinh tể - xã hội bền vững.

Sản phẩm thủ công mỹ nghệ (Handmade) là những sản phẩm được tạo ra chủ yếu bằng đôi bàn tay khéo léo, sự sáng tạo và tài năng của người nghệ nhân, không phải bằng máy móc hay sản xuất hàng loạt công nghiệp. Đặc điểm nỗi bật của sản phẩm thủ công mỹ nghệ là tính thủ công, sản phẩm được làm hoàn toàn hoặc phần lớn bằng tay, thể hiện sự tỉ mỉ, kiên trì và kinh nghiệm của người thợ; Tính nghệ thuật và thẩm mỹ, thể hiện phong cách, cá tính và óc sáng tạo của nghệ nhân. Chúng thường có thể dùng để trang trí, trưng bày; Có tính cá nhân, độc đáo và giá trị riêng cho từng sản phẩm. Giá trị văn hóa và lịch sử của một vùng miền, một dân tộc qua các thế kỷ. Chúng phản ánh phong tục, tập quán, tín ngưỡng và lối sống của cộng đồng. Nguyên liệu đa dạng từ tự nhiên.

Theo cách phân loại phổ biến nhất, dựa vào vật liệu chính để tạo nên sản phẩm đến vật liệu tái chế gồm các nhóm: Sản phẩm từ gốm, sứ; Sản phẩm từ mây tre đan cói, lục bình; Sản phẩm từ gỗ mỹ nghệ; Sản phẩm từ kim loại (đồng, bạc, sắt... Sản phẩm từ lụa, vải (thêu, dệt); Sản phẩm từ đá; Sản phẩm từ giấy; Sản phẩm từ sừng xương, vỏ trứng; Sản phẩm từ vật liệu tổng hợp/ khác như tranh sơn mài, hộp, tủ bình phong.

Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) Hà Nội, toàn thành phố tính đến đầu năm 2025 hiện có 1.350 làng nghề và làng có nghề. Trong đó, có 331 làng nghề, nghề truyền thống dược UBND TP Hà Nội công nhận. Mỗi làng nghề của Hà Nội đều mang một bản sắc riêng, tạo ra những sản phẩm độc đáo, tinh xảo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Các sản phẩm của làng nghề đa dạng nhiều chủng loại, mẫu mã đẹp, chất lượng tốt, một số có thể mạnh cạnh tranh trên thị trường trong và ngoài nước như: sản phẩm mây tre đan Phú Vinh (Chương Mỹ cũ); nón làng Chuông (Thanh Oai cũ); sơn mài Hạ Thái, thêu Quất Động (Thường Tín cũ); lụa Vạn Phúc (Hà Đông cũ); gốm sứ Bát Tràng (Gia Lâm cũ).

Về số làng nghề: Thành phố Hà Nội có 268 làng nghề đã được công nhận thuộc 6 nhóm ngành nghề. Nhóm nghề bao gồm: chế biến, bảo quản nông, lâm, thủy sản có 70 làng nghề (nhóm I); sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ có 22 làng nghề (nhóm 2); xử lý chế biến, nguyên vật liệu phục vụ sản xuất ngành nghề nông thôn 16 làng nghề (nhóm 3); sản xuất đồ gỗ, mây tre đan, gốm sứ, thủy tinh, dệt may, sợi, thêu ren, đan lát, cơ khí nhỏ 200 làng nghề (nhóm 4); sản xuất và kinh doanh sinh vật cảnh có 14 làng nghề (nhóm 5); các dịch vụ phục vụ sản xuất, đời sống dân cư nông thôn 05 làng nghề (nhóm 7), Riêng nhóm 6 - sản xuất muối Hà Nội không có làng nghề nào. Về số làng nghề truyền thống: Thành phố Hà Nội có 59 làng nghề truyền thống đã được công nhận thuộc 6 nhóm ngành nghề, trong đó tập trung nhiều nhất là các làng nghề thuộc nhóm sản xuất đồ gỗ, mây tre đan, gốm sứ, thủy tính, dệt may, sợi, thêu ren, đan lát, cơ khí nhỏ có 24 làng (chiếm 40,7% tổng số làng nghề truyền thống được công nhận; nhóm chế biến, bảo quản nông, lâm, thuỷ sản có 17 làng (chiếm 28,8% tổng số làng nghề truyền thống được công nhận); nhóm sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ có 11 làng nghề (chiếm 18,6%) tổng số làng nghề truyền thống được công nhận).

Sự phát triển làng nghề ở Hà Nội đã thu hút 108.019 cơ sở sản xuất kinh doanh ngành nghề nông thôn, trong đó có 11.935 doanh nghiệp (chiếm 11,05%) và 93.523 hộ gia đình (chiếm 86,58%), còn lại là số các cơ sở ở dạng HTX, tổ hợp tác. Các làng nghề đã giải quyết việc làm cho trên 1 triệu lao động tại chỗ và hàng chục nghìn lao động nơi khác. Tổng giá trị sản xuất của các làng nghề năm 2021 ước đạt 22.000 tỷ đồng, năm 2023 đạt trên 24.000 tỷ đồng/năm, trong đó có khoảng 20 làng nghề có doanh thu trên 50 tỷ đồng, khoảng 70 làng nghề có doanh thu từ 20-50 tỷ đồng và khoảng 100 làng nghề đạt doanh thu từ 10-20 tỷ đồng/năm. Một số làng nghề có doanh thu ngàn tỉ như: dệt kim ở La Phù (Hoài Đức cũ) đạt 1.301 tỷ đồng/năm; chế biến nông sản thực phẩm ở xã Dương Liễu (Hoài Đức cũ) đạt 1.600 tỷ đồng/năm; chế biến nông sản thực phẩm ở xã Minh Khai (Hoài Đức cũ) đạt 1.061 tỷ đồng/năm; điêu khắc mỹ nghệ ở Sơn Đồng (Hoài Đức cũ) đạt 2.850 tỷ đồng/ năm; cơ khí ở Phùng Xá (Thạch Thất cũ) đạt 1.029 tỷ đồng/năm; gốm sứ xã Bát Tràng (Gia Lâm cũ) đạt 980 tỷ đồng/năm.

Thu nhập của người lao động làm trong các làng nghề vẫn cao hơn nhiều so với lao động thuần nông và được cải thiện qua các năm, hiện phổ biến ở mức 5-6 triệu đồng/lao động/ tháng. Có nhiều làng nghề mức thu nhập của lao động rất cao như làng nghề truyền thống xôi Phú Thượng (phường Phú Thượng, quận Tây Hồ cũ) thu nhập lao động bình quân đạt 18,5 triệu đồng/người/ tháng; làng nghề truyền thống nhiếp ảnh thôn Lai Xá (xã Kim Chung, huyện Hoài Đức cũ) thu nhập lao động bình quân đạt 10,8 triệu đồng/người/tháng...