Thủ công mỹ nghệ đã trở thành mặt hàng xuất khẩu quan trọng

Các nghề thủ công truyền thống đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao như trống đồng, điêu khắc gỗ và đá, sơn mài, đồ gốm trong các đình, chùa, bảo tàng và sưu tập cá nhân. Các nghề thủ công truyền thống đang lưu giữ còn lưu truyền lại cho đời sau cả một hệ thống kỹ thuật làm nghề, với những kinh nghiệm phong phú và bí quyết riêng của từng làng nghề; để lại hàng vạn mẫu sản phẩm tinh tế, đẹp mắt, tiêu biểu cho nghề mà người thợ thủ công Việt Nam vẫn đang dựa vào đó để sản xuất. Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ trước kia chỉ để phục vụ tâm linh và những nhu cầu hàng ngày trong dân, trong nhiều năm nay đã trở thành mặt hàng xuất khẩu quan trọng, ngày càng mở rộng trên thị trường thế giới, đem lại nguồn ngoại tệ lớn cho đất nước.

Hiện nay cả nước có hơn 2.800 làng có nghề thủ công, trong đó hơn 1.500 làng thu nhập chủ yếu từ nghề thủ công, nhiều làng hoàn toàn sống bằng nghề thủ công, không làm nông nghiệp nữa. Những làng nghề đó đem lại công ăn việc làm cho hơn 1,3 triệu thợ thủ công chuyên nghiệp và hơn 3 triệu nông dân tham gia làm nghề thủ công. Ngoài ra còn có rất nhiều cơ sở sản xuất hàng thủ công trong các thành phố.

Các nghề thủ công phát triển rộng khắp trong các địa phương từ Bắc chí Nam, từ niền núi đến miền biển. Mỗi vùng có một nét riêng biệt phù hợp với đặc điểm về nguyên liệu, về văn hóa và lối sống của từng vùng. Tuy vậy, các nghề thủ công vẫn phát triển tập trung nhất ở đồng bằng sông Hồng, với hơn 2.000 làng nghề ( chiếm hơn 70% số làng nghề trong toàn quốc ). Đó là chưa kể đến nghề dệt thổ cẩm có tính chất tự cung tự cấp của các dân tộc miền núi.

Việt Nam có 54 dân tộc cùng chung sống, mỗi dân tộc có lối sống riêng, phong tục tập quán riêng, thói quen sử dụng đồ vật riêng. Riêng dân tộc Kinh sống trải dài 2.000 km suốt từ Bắc chí Nam với những điều kiện về thổ nhưỡng, địa lý, khí hậu khác nhau cũng tạo nên thói quen sử dụng đồ vật khác nhau. Nghề thủ công lại phát triển theo làng, theo vùng miền. Sự phong phú về truyền thống văn hóa và tập quán đó đã tạo nên sự phong phú, đa dạng cho các nghề thủ công; cùng một loại sản phẩm, một công dụng, nhưng hình thức mỗi nơi mỗi khác. Vì thế các sản phẩm thủ công của các dân tộc, các vùng miền đều có những hình thức rất khác nhau, làm giàu thêm sự phong phú, đa dạng cho các sản phẩm thủ công của đất nước.

Hơn 50 năm qua, Việt Nam luôn tăng cường xuất khẩu hàng thủ công, mẫu sản phẩm do khách hàng mang vào đặt hàng cũng góp phần rất quan trọng làm tăng thêm sự phong phú, đa dạng cho sản phẩm thủ công. Các nghệ nhân vừa dựa vào mẫu hàng truyền thống, vừa theo yêu cầu của thị trường để sáng tạo ra hàng vạn mẫu hàng mới, khiến cho các nghề thủ công mọi miền luôn phát triển và có dung mạo mới, đáp ứng kịp với những những nhu cầu và thị hiếu mới của thị trường ngày càng mở rộng.

Người thợ thủ công Việt Nam thường rất coi trọng kỹ thuật, và lấy sự tinh xảo để đánh giá chất lượng sản phẩm, vẻ đẹp của sản phẩm cũng được tạo nên từ sự tinh tế trong kỹ thuật tạo hình và trang trí trên sản phẩm. Vì thế phần lớn sản phẩm thủ công đều thể hiện được kỹ thuật tinh xảo riêng của từng nghề.

Những yếu điểm của các nghề thủ công ngày càng bộc lộ rõ

Xuất phát từ sự am hiểu đặc tính của các loại nguyên liệu, đồng thời với ý thức tiết kiệm, những người thợ thủ công Việt Nam rất khéo sử dụng nguyên liệu để tạo nên sản phẩm hợp lý nhất. Ngoài các loại thân cây làm nguyên liệu chính, rễ cây, nhựa cây, vỏ cây, lá cây, hoa, quả ... đều có thể sử dụng để làm những sản phẩm nhỏ, làm thuốc nhuộm màu, làm keo dán và chất phủ bề mặt sản phẩm. Ngay đến những gốc cây, gốc tre cũng có thể dùng để tạo thành các sản phẩm nghệ thuật, hầu như không có gì phải bỏ đi.

Nhưng kỹ thuật thủ công tinh xảo và cách sử dụng nguyên liệu thiên nhiên rất khéo léo đó không đủ để sáng tạo ra những sản phẩm mới theo kịp các yêu cầu về thẩm mỹ của thị trường, nhất là ở thị trường có mức sống và lối sống cao hơn chúng ta rất nhiều. Những yếu điểm của các nghề thủ công ngày càng bộc lộ rõ rệt, đó là những yếu điểm về thẩm mỹ, về thiết kế, cộng với sự thiếu hiểu biết về thị trường, về những giải pháp kỹ thuật mới có thể áp dụng vào nghề nghiệp. Điều đó làm hạn chế khả năng sáng tạo của các Nghệ nhân, hạn chế giá trị của sản phẩm, và làm cho thu nhập của người thợ thủ công rất thấp mà không sao nâng lên được.

Trong những yếu điểm và hạn chế đối với người thợ thủ công thì quan trọng nhất là về kiến thức thẩm mỹ và kèm theo đó là kỹ năng thiết kế sản phẩm. Điều đó thể hiện rõ trên các sản phẩm, thường là quá cầu kỳ, rắc rối, có tính khoe kỹ thuật tinh xảo quá mức. Một số Nghệ nhân lại sao chép hình thức của các sản phẩm nước ngoài. Điều đó làm hạn chế sự phát triển về mẫu mã sản phẩm, từ đó làm cho sản phẩm thủ công của Việt Nam luôn dừng lại ở mức giá trị thấp, không thể sánh với sản phẩm của các nước.

Trong điều kiện hiện nay nên được tách bạch làm hai lĩnh vực riêng biệt: một bên là các sản phẩm có giá trị nghệ thuật cao, có tính tác phẩm độc đáo, theo xu hướng nghệ thuật hóa, và một bên là những sản phẩm tiêu dùng, có tính hàng hóa với số lượng lớn. Những tác phẩm độc đáo là sự sáng tạo tự do của các Nghệ nhân, thuần túy có tính thẩm mỹ, chỉ để trưng bày và có giá trị cao. Những sản phẩm tiêu dùng phải được thiết kế cẩn thận, đảm bảo giá trị sử dụng cụ thể, có thể sản xuất với số lượng lớn và có giá cả hợp lý tùy theo từng thị trường. Trên thực tế, những sản phẩm tiêu dùng vẫn cần có tính thẩm mỹ tùy theo cách sử dụng chúng, nhưng tính ích dụng trong cuộc sống hàng ngày vẫn là chính. Thực tế qua các cuộc thi sản phẩm, ranh giới giữa hai lĩnh vực này vẫn không rõ rệt. Một số sản phẩm có tính nghệ thuật vẫn cứ cố đáp ứng yêu cầu sử dụng, làm cho sản phẩm bị giảm tính nghệ thuật và khó đặt mức giá cao. Trong khi đó nhiều sản phẩm tiêu dùng lại cố trang trí cầu kỳ hoặc đưa vào những ý nghĩa cao siêu không cần thiết, làm cho sản phẩm không rõ công năng sử dụng và trở thành quá đắt.

Tuy vậy, yếu điểm lớn nhất của các sản phẩm thủ công mỹ nghệ hiện nay vẫn là thiếu thiết kế. Vì thế sản phẩm thủ công của Việt Nam tuy vẫn phong phú, nhưng không được đánh giá cao, rất khó bán và luôn bị hạn chế trong tầng giá trị thấp. Điều đó thể hiện rất rõ ngay tại các hội chợ quốc tế khi so sánh với sản phẩm của các nước, và nó cũng thể hiện rõ ngay trong các hợp đồng xuất khẩu.

Tư vấn giúp nâng cao được năng lực sáng tạo

Để nâng cao giá trị của các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Việt Nam, vấn đề quan trọng nhất là phải giúp cho các Nghệ nhân tại các cơ sở sản xuất nâng cao được năng lực sáng tạo, đưa ra được những mẫu thiết kế mới đáp ứng tốt yêu cầu của thị trường.

Theo kinh nghiệm của nhiều chuyên gia thì hoạt động tư vấn là hiệu quả và thiết thực nhất. Với mỗi nghề, cần chọn chuyên gia tư vấn phù hợp và phải có mục tiêu, chương trình cụ thể, thích ứng với từng thị trường và thời điểm định xuất khẩu. Các cơ sở sản xuất cũng phải lựa chọn những người có năng lực sáng tạo, có tay nghề cao để thực hiện ngay các thiết kế mới hình thành trong thời gian tư vấn.