NGUT Trịnh Quốc Đạt - Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam.

Trong thời kỳ kinh tế hội nhập ngành nghề TCMN có nhiều thuận lợi, là thị trường tiềm năng, có cơ hội để phát triển nhưng cũng có nhiều thách thức đòi hỏi những giải pháp toàn diện để phát triển bền vững ngành nghề TCMN Việt Nam.

1. Xu hướng phát triển, thị trường tiềm năng, cơ hội và thách thức đối với ngành nghề TCMN Việt Nam

XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN

Những năm gần đây sản xuất TCMN của nước ta liên tục phát triển. Năm 2023 xuất khẩu TCMN của Việt Nam đạt khoảng 3,5 tỷ USD, mục tiêu năm 2025 đạt khoảng 4 tỷ USD, phấn đấu đến năm 2030 đạt khoảng 6 tỷ USD. Hiện nay chúng ta có nhiều điều kiện thuận lợi thúc đẩy tăng trưởng sản xuất hàng TCMN, đó là, nhu cầu tiêu thụ của khách hàng các nước đều hướng đến sản phẩm bền vững và thủ công sử dụng nguyên liệu thiên nhiên như tre, nứa, gỗ, giấy tái chế... thân thiện với môi trường, sản phẩm độc đáo, văn hóa bản địa;

Thương mại điện tử đang phát triển mạnh, Việt Nam nằm trong top 3 thị trường thương mại điện tử Đông Nam Á, nhiều doanh nghiệp TCMN đã bán online thông qua các nền tảng Amazon, Handmade, Etsy, Lazada, Tiki... giúp tiếp cận khách hàng quốc tế dễ dàng hơn;

Các hiệp định thương mại tự do hỗ trợ xuất khẩu như: Các hiệp định EVFTA, CPTPP giúp giảm thuế vào EU, Nhật, thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu;

Các chính sách của Chính phủ như Quyết định 801/QĐ-TTg ngày 7/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ “Phê duyệt Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021-2030” và Chỉ thị số 30/CT-TTg ngày 29/8/2024 của Thủ tướng Chính phủ về “Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam” trong đó ngành TCMN là ngành mũi nhọn.

THỊ TRƯỜNG TIỀM NĂNG

Tại thị trường trong nước, nhu cầu tăng cao về sản phẩm TCMN mang tính bản sắc. Khách hàng trong nước ngày càng ưa chuộng các sản phẩm mang đậm chất truyền thống, thân thiện với môi trường. Các sản phẩm TCMN được dùng làm quà tặng, trang trí nhà cửa, trong các dịp lễ tết, cưới hỏi, du lịch. Phát triển du lịch là cơ hội để giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm TCMN. Chỉ riêng thị trường trong nước với hơn 100 triệu dân là thị trường không nhỏ tiêu thụ sản phẩm thủ công mỹ nghệ nội địa.

Với thị trường quốc tế, hàng TCMN Việt Nam xuất khẩu tăng trưởng ổn định, đã có mặt tại 163 quốc gia trên thế giới, Các thị trường lớn gồm Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia. Sản phẩm TCMN Việt Nam có lợi thế đặc biệt là sản phẩm thủ công, thân thiện với môi trường, có câu chuyện văn hóa nên được nhiều khách hàng quốc tế ưa chuộng.

CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC

Những điều kiện thuận lợi để phát triển sản xuất ngành nghề TCMN đã kể trên, đặc biệt với số lượng lớn làng nghề, sản phẩm đa dạng nhiều chủng loại, mang đậm bản sắc văn hóa bản địa được khách hàng quốc tế ưa chuộng tạo cơ hội cho sản xuất TCMN phát triển, tuy nhiên ngành nghề TCMN cũng có nhiều thách thức, đó là: Quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu thương hiệu mạnh; Thiếu liên kết chuỗi giá trị: Kết nối giữa làng nghề, doanh nghiệp, Hiệp hội và cơ sở đào tạo còn yếu nên sản xuất còn manh mún, không bền vững; Một số nghề chưa thu hút lao động trẻ, còn thiếu hụt lao động nghề truyền thống kỹ thuật cao; Cạnh tranh từ hàng công nghiệp giá rẻ Trung Quốc, Ấn Độ, Indônesia; Thiếu nguồn nguyên liệu bền vững, xuất xứ rõ ràng; Rủi ro hàng rào thuế quan từ các nước nhập khẩu lớn như Mỹ gây áp lực lớn cho việc xuất khẩu vào nước này; Để lọt hàng nước ngoài nhái Made in Việt Nam như hàng gốm sứ, lụa Trung Quốc.

2. Giải pháp phát triển bền vững ngành nghề TCMN Việt Nam

Để phát triển bền vững ngành nghề TCMN Việt Nam cần có những giải pháp toàn diện, gồm:

Qui hoạch vùng nguyên liệu bền vững: Các vùng nguyên liệu trong nước cung cấp cho sản xuất của các nghề phải được quy hoạch cung cấp nguyên liệu bền vững, có chứng chỉ nguồn gốc hợp lệ. Nguyên liệu khai thác từ các mỏ phải được qui hoạch hợp pháp; Nguyên liệu là gỗ, mây, tre, cói... phải có nguồn gốc rõ ràng và phải có kế hoạch tái sinh hay trồng mới. Có sự liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp TCMN và địa phương cung cấp nguyên liệu.

Phát triển nguồn nhân lực - Đào tạo nghề: Hệ thống đào tạo kết hợp việc truyền nghề của Nghệ nhân và đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật trong các trường đào tạo nghề truyền thống trình độ Trung cấp, Cao đẳng và trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp;

Có chính sách khuyến khích thế hệ trẻ kế tục theo nghề truyền thống của cha ông; Chính sách đãi ngộ, vinh danh nghệ nhân như hỗ trợ về kinh tế và điều kiện làm việc; Đào tạo bồi dưỡng kỹ năng thiết kế sản phẩm cho Nghệ nhân, có chính sách khuyến khích các Nhà thiết kế chuyên nghiệp tham gia thiết kế sản phẩm TCMN;

Cải tiến công nghệ và chuyển đổi số, bảo tồn làng nghề : Ứng dụng thiết bị, máy móc thân thiện với môi trường để tăng năng xuất, giảm chi phí; Cải tiến công nghệ để năng cao chất lượng sản phẩm, giảm giá thành sản phẩm; Tăng cường sử dụng các nền tảng thương mại điện tử để giới thiệu, tiêu thụ sản phẩm; Số hóa di sản làng nghề như: Xây dựng dữ liệu về sản phẩm, Nghệ nhân, lịch sử làng nghề.

Mở rộng thị trường trong và ngoài nước: Nghiên cứu thị trường và thị hiếu người tiêu dùng đặc biệt các thị trường lớn như Mỹ, EU, Nhật để thiết kế các mẫu mã sản phẩm TCMN phù hợp; Tăng cường xúc tiến thương mại: Tổ chức triển lãm, các hội chợ hàng TCMN trong nước, tham gia các hội chợ quốc tế, hợp tác với các trung tâm thương mại, nhà phân phối toàn cầu; Phát triển du lịch làng nghề kết hợp tham quan trải nghiệm và mua sắm tại chỗ.

Bảo vệ môi trường và phát triển xanh: Sử dụng nguyên liệu thân thiện với môi trường: gỗ tái sinh, mây, tre, cói...; Xử lý chất thải, nước thải chống ô nhiễm môi trường làng nghề: giải pháp Nhà nước và người dân làng nghề cùng làm.

Chính sách hỗ trợ của Nhà nước: Nhà nước có chính sách cụ thể hỗ trợ tài chính và tín dụng ưu đãi đặc biệt đối với các hộ sản xuất và doanh nghiệp nhỏ: Đầu tư hạ tầng làng nghề gồm: Đường giao thông, diện nước, trung tâm giới thiệu sản phẩm triển du lịch làng nghề; Thực hiện nghiêm luật bảo vệ quyền sở hữu tri tuệ kiểu dáng, thương hiệu, bản quyền sản phẩm TCMN.

Trong những năm qua Hiệp hội Làng nghề Việt Nam đã có nhiều đóng góp cho sự nghiệp phát triển bền vững của làng nghề Việt Nam và ngành nghề TCMN Việt Nam. Hiệp hội đã đóng góp ý kiến với các cơ quan của Đảng, Quốc hội, Nhà nước trong công tác bảo tồn và phát triển làng nghề, tham gia đào tạo thí điểm ba mô hình đào tạo nghề truyền thống TCMN đã được Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, Tổng cục Dạy nghề cho áp dụng đào tạo đại trà trong cả nước. Hiệp hội còn tham gia đào tạo các lớp bồi dưỡng, nâng cao kỹ năng nghề và kỹ năng thiết kế sản phẩm TCMN cho Nghệ nhân, đặc biệt từ năm 2007 đến nay Hiệp hội Làng nghề Việt Nam đã tổ chức 11 lần Lễ phong tặng 1396 Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam trong đó phần lớn là Nghệ nhân TCMN, Hiệp hội đã tham gia nhiều hội chợ, triển lãm, các hội thảo và các hoạt động xuất tiến thương mại hàng TCMN và nhiều hoạt động khác nhằm phát triển làng nghề, phát triển ngành nghề TCMN Việt Nam.

Hiện nay Hiệp hội Làng nghề Việt Nam đang kết hợp với Công ty Vivina hỗ trợ chuyển đổi số và tiếp cận thị trường thương mại điện tử cho các doanh nghiệp TCMN các làng nghề.

Phát triển bền vững ngành nghề TCMN Việt Nam cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà doanh nghiệp, Nghệ nhân và cộng đồng làng nghề, Hiệp hội Làng nghề Việt Nam luôn đồng hành trong bước đường phát triển của ngành nghề TCMN Việt Nam./.