Một gian hàng gốm Bát Tràng quảng bá trên môi trường số. Ảnh: VGP/Diệu Anh

Hồn cốt văn hóa và động lực phát triển kinh tế

Làng nghề không chỉ là cái nôi lưu giữ hồn cốt, tinh hoa văn hóa dân tộc mà còn là bệ đỡ kinh tế vững chắc cho khu vực nông thôn, góp phần xóa đói giảm nghèo, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và ghi dấu ấn sâu đậm trên bản đồ xuất khẩu toàn cầu. Mỗi làng nghề tại Việt Nam là một câu chuyện kể về vùng đất, con người và tư duy thẩm mỹ độc đáo của người Việt. Từ những bình gốm Bát Tràng men rạn trầm mặc, những dải lụa Vạn Phúc mượt mà như dòng sông quê hương, đến những chiếc nón lá bài thơ xứ Huế thanh tao hay sản phẩm mây tre đan Phú Vinh tinh xảo, tất cả đều mang trong mình mã định danh văn hóa không thể trộn lẫn. Không chỉ dừng lại ở giá trị tinh thần, các cơ sở này còn giải quyết việc làm tại chỗ cho một lực lượng lao động khổng lồ, bao gồm cả lao động ngoài độ tuổi và người yếu thế, giúp họ có thu nhập ổn định mà không phải ly hương.

Sự phát triển của làng nghề thúc đẩy mạnh mẽ mô hình ly nông bất ly hương, biến các vùng quê thuần nông thành những trung tâm sản xuất hàng hóa có giá trị gia tăng cao, đồng thời đưa sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt vươn tầm tới hơn 160 quốc gia và vùng lãnh thổ, mang về nguồn ngoại tệ lớn cho đất nước.

Nhiều làng nghề vẫn còn khó khăn tìm đầu ra cho sản phẩm

Tuy nhiên, khi thế giới bước vào kỷ nguyên số và xu hướng toàn cầu hóa ngày càng gay gắt, những mái đình cổ kính và những xưởng thủ công gia đình đang phải đối mặt với một bản lề thử thách mang tính sinh tử. Một nghịch lý xót xa đang diễn ra là trong khi người tiêu dùng hiện đại, đặc biệt là du khách quốc tế và giới trẻ, đang có xu hướng săn tìm các sản phẩm thủ công, quà tặng mang đậm dấu ấn bản địa, thì các làng nghề lại loay hoay trong việc tiếp cận họ. Nhiều làng nghề đang gặp khó khăn nghiêm trọng về đầu ra sản phẩm do thị trường tiêu thụ truyền thống bị thu hẹp, thiếu kênh tiếp cận khách hàng và năng lực ứng dụng công nghệ số còn rất hạn chế.

Phương thức bán hàng phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái hoặc khách vãng lai khiến đầu ra của sản phẩm luôn bấp bênh, chịu nhiều rủi ro ép giá. Phần lớn các chủ cơ sở sản xuất tại làng nghề là các nghệ nhân lớn tuổi hoặc các hộ gia đình nhỏ lẻ, dẫn đến việc năng lực ứng dụng công nghệ thông tin, quản lý gian hàng điện tử hay vận hành livestream bán hàng còn rất sơ khai. Thêm vào đó, sự hụt hơi trong cuộc đua mẫu mã cũng là một rào cản lớn khi nhiều sản phẩm dù làm cực kỳ công phu nhưng kiểu dáng lại chậm đổi mới, chưa bắt kịp thị hiếu tiêu dùng đương đại về kích thước, tính ứng dụng hay xu hướng tối giản của không gian sống hiện đại. Nếu không nhanh chóng thay đổi phương thức tiếp cận thị trường, nhiều ngành nghề độc đáo có nguy cơ thất truyền vì thế hệ trẻ không còn mặn mà nối nghiệp khi nhìn thấy tương lai kinh tế quá bấp bênh.

Chuyển đổi số giúp làng nghề tiếp cận thị trường quốc tế

Để đưa sản phẩm làng nghề vượt qua lũy tre làng, giải pháp cốt lõi chính là chiến lược cốt lõi truyền thống, chiếc áo hiện đại, nhằm khơi thông dòng chảy giao thương thông qua hai mũi nhọn đồng bộ: chuyển đổi số toàn diện và phát triển du lịch trải nghiệm văn hóa. Sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử xuyên biên giới chính là chiếc cầu nối ngắn nhất, hiệu quả nhất giữa nghệ nhân và khách hàng toàn cầu. Một bình gốm được sản xuất tại làng cổ giờ đây không chỉ nằm chờ khách đến mua một cách thụ động, mà có thể xuất hiện trong một phiên livestream thu hút hàng vạn lượt xem trên khắp thế giới.

Câu chuyện về quá trình nhào nặn đất sét, nung men ở nhiệt độ cao được kể lại bằng những thước phim ngắn đầy cảm xúc chính là chất xúc tác mạnh mẽ đánh vào tâm lý trân trọng giá trị thủ công của người tiêu dùng. Song song với không gian số, không gian thực tế tại các làng nghề cũng cần được quy hoạch lại theo hướng phát triển du lịch trải nghiệm gắn liền với chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Xu hướng hiện nay là phát triển các tour du lịch tương tác, nơi du khách được tự tay dệt lụa, làm gốm hay vẽ tranh dân gian. Lúc này, sản phẩm làng nghề sẽ được tiêu thụ ngay tại chỗ dưới dạng quà tặng, đồ lưu niệm cao cấp với giá trị kinh tế được nhân lên gấp nhiều lần nhờ những trải nghiệm cảm xúc mà du khách có được.

Chiến lược phát huy giá trị làng nghề trong thời hội nhập

Hành trình giải cứu và nâng tầm làng nghề không thể là nỗ lực đơn độc của riêng người nông dân hay nghệ nhân, mà cần một chiến lược kiềng ba chân vững chắc có sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và bản thân cộng đồng làng nghề. Về phía các cơ quan quản lý, cần tiếp tục đẩy mạnh các chính sách hỗ trợ vốn, hoàn thiện hạ tầng giao thông kết nối, bảo hộ thương hiệu sản phẩm và tổ chức các hội chợ triển lãm quy mô quốc tế để kết nối doanh nghiệp xuất khẩu với các cơ sở sản xuất. Đồng thời, việc mở các khóa đào tạo ngắn hạn về kỹ năng số, cách chụp ảnh sản phẩm và nghệ thuật kể chuyện thương hiệu cho người dân làng nghề là vô cùng cấp thiết. Bên cạnh đó, rất cần sự bắt tay chiến lược giữa các nhà thiết kế trẻ, các doanh nghiệp lữ hành với các nghệ nhân gạo cội. Sự nhạy bén với xu hướng thời trang, nội thất đương đại của giới trẻ kết hợp với tay nghề điêu luyện, tinh xảo của các bậc tiền bối sẽ cho ra đời những dòng sản phẩm vừa mang hơi thở thời đại, vừa đậm đà bản sắc, đáp ứng trọn vẹn tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế.

Đối với bản thân các làng nghề, người sản xuất phải chủ động thay đổi tư duy lối mòn, không chỉ tập trung vào việc làm ra sản phẩm mà phải chú trọng đến bao bì, nhãn mác, tính thân thiện với môi trường và tính chuyên nghiệp trong chuỗi cung ứng.

Tôn vinh tinh hoa làng nghề không có nghĩa là giữ khư khư những phương thức cũ kỹ, lạc hậu mà là làm cho những giá trị truyền thống đó phát triển phù hợp với xã hội hiện đại. Khi những nút thắt về công nghệ được tháo gỡ, khi những dòng chảy giao thương được khai thông bằng tư duy đổi mới, các làng nghề truyền thống Việt Nam chắc chắn sẽ không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ, mà sẽ trở thành động lực mạnh mẽ của tương lai.

Con đường phía trước còn nhiều thử thách, nhưng với sự đồng lòng của toàn xã hội, ngọn lửa tại các làng nghề sẽ mãi rực cháy, kết nối quá khứ huy hoàng với một tương lai giao thương hội nhập đầy hứa hẹn, tự tin mang bản sắc Việt vươn xa ra thế giới.