Vẻ đẹp của hàng thủ công mỹ nghệ không chỉ nằm ở sản phẩm, mà còn ở từng những chi tiết nhỏ nhất, tạo nên bằng sự tỉ mỉ và tâm huyết của người nghệ nhân

Mặt hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam đã có chỗ đứng vững chắc trên thị trường quốc tế, được xuất khẩu trên 163 quốc gia và vùng lãnh thổ, luôn nằm trong nhóm 10 mặt hàng xuất khẩu có kim ngạch lớn nhất của Việt Nam. Sự phát triển này góp phần tích cực vào kim ngạch xuất khẩu, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, và đặc biệt là giải quyết việc làm, nâng cao đời sống cho hàng triệu lao động tại các làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng và sự bùng nổ của nền kinh tế số, các làng nghề TCMN đang đối mặt với những thách thức mới, làm nổi bật sự cần thiết của các chính sách hỗ trợ chuyên sâu và kịp thời.

Thách thức nội tại về mẫu mã, sáng tạo và nguồn lực

Mặc dù có lịch sử phát triển lâu đời, nhưng sự phát triển của làng nghề trong những năm qua bộc lộ những hạn chế cố hữu, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh xuất khẩu và giá trị gia tăng của sản phẩm.

Thứ nhất, hạn chế về mẫu mã, sáng tạo là vấn đề cốt lõi. Theo các nghiên cứu, mẫu mã sản phẩm TCMN Việt Nam còn đơn điệu, thiếu tính thương mại và tính sáng tạo. Nhiều thiết kế chỉ làm theo đơn hàng hoặc sao chép mẫu mã có sẵn, không phản ánh được xu hướng tiêu dùng toàn cầu. Việc thiếu đổi mới mẫu mã khiến sản phẩm Việt Nam khó nâng cao giá trị và dễ bị thay thế bởi các đối thủ cạnh tranh.

Thứ hai, thiếu hụt năng lực quản lý và kỹ năng số. Phần lớn DN TCMN là DN nhỏ và siêu nhỏ, thiếu bộ phận chuyên trách về marketing, nghiên cứu thị trường và pháp lý. Người lao động còn thiếu kỹ năng thiết kế mẫu mã sản phẩm, nghiên cứu thị trường, marketing và giao tiếp với khách hàng qua các kênh số. Sự thiếu hụt kiến thức, kinh nghiệm và nguồn lực để xây dựng thương hiệu và tiếp cận kênh online (e-commerce) là rào cản lớn ngăn cản DN tiếp cận trực tiếp thị trường quốc tế.

Thứ ba, vấn đề về vùng nguyên liệu và bền vững. Việc quy hoạch vùng nguyên liệu chưa hiệu quả dẫn đến thiếu nguyên liệu trong nước, làm giảm ưu đãi thuế quan từ các FTA do không đáp ứng quy tắc xuất xứ nội khối. Đồng thời, xu hướng tiêu dùng "xanh" và bền vững trên thế giới đang tăng cao, đòi hỏi các chính sách phải hỗ trợ DN TCMN trong việc truy xuất nguồn gốc và áp dụng các quy trình sản xuất thân thiện với môi trường.

Không chỉ mang giá trị sử dụng, mỗi sản phẩm thủ công mỹ nghệ còn góp phần gìn giữ nghề truyền thống, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương

Áp lực từ hội nhập và cơ hội kinh tế số

Kinh tế số và các FTA thế hệ mới vừa là áp lực vừa là cơ hội cho ngành TCMN. Cụ thể như:

Thứ nhất, tận dụng lợi thế FTA. Việt Nam đã ký kết và thực thi hàng loạt các FTA thế hệ mới (EVFTA, CPTPP), mở ra cánh cửa vào các thị trường lớn với mức thuế suất ưu đãi 0%. Sự hỗ trợ của Chính sách là thiết yếu để giúp DN nhỏ hiểu rõ và tuân thủ các Quy tắc xuất xứ (Roo), tiêu chuẩn kỹ thuật (ví dụ: REACH của EU), đảm bảo hàng hóa được hưởng lợi ích tối đa từ FTA.

Thứ hai, bắt kịp xu thế Thương mại điện tử (TMĐT). TMĐT là công cụ quan trọng, hiện đại và phù hợp với xu thế toàn cầu, giúp DN TCMN giải quyết vấn đề tối ưu các hoạt động xuất khẩu. Tiếp cận khách hàng toàn cầu: TMĐT (như Alibaba, Amazon, Etsy) giúp DN nhỏ, với nguồn lực eo hẹp, tiếp cận khách hàng toàn cầu, giảm thiểu chi phí và rủi ro so với phương thức XTTM truyền thống (hội chợ, triển lãm). Nghiên cứu thị hiếu số: ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) cho phép DN nghiên cứu tâm lý hành vi tiêu dùng, nhu cầu khách hàng về sản phẩm TCMN bằng e-commerce, từ đó sản xuất ra những sản phẩm có mẫu mã, màu sắc phù hợp, vừa có tính truyền thống và vừa có tính thời đại.

Như vậy, chính sách hỗ trợ trong giai đoạn hiện nay không chỉ dừng lại ở việc tạo thuận lợi về thuế mà phải đi sâu vào việc nâng cao năng lực nội tại của DN, đặc biệt là năng lực thiết kế sáng tạo và năng lực số, nhằm tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững cho sản phẩm TCMN Việt Nam.