Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương trao đổi tại chương trình. Ảnh: Phan Anh

Sức sống mới và thách thức giữ gìn di sản

Hà Nội là mảnh đất ngàn năm văn hiến, không chỉ là trung tâm chính trị, văn hóa mà còn là nơi hội tụ, kết tinh và lan tỏa của hàng trăm làng nghề truyền thống. Trải qua những thăng trầm của lịch sử và áp lực của đô thị hóa, các làng nghề Hà Nội hôm nay không hề lụi tàn, mà trái lại, đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ, khoác lên mình tấm áo mới hiện đại, năng động và đầy sức sống.

Hà Nội là địa phương có số lượng làng nghề lớn nhất cả nước, với khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề; trong đó có 337 làng nghề, nghề truyền thống được UBND thành phố công nhận. Toàn thành phố hiện có 351 nghệ nhân làng nghề, gồm 19 Nghệ nhân nhân dân, 72 Nghệ nhân ưu tú và 260 Nghệ nhân Hà Nội. Đây là lực lượng nòng cốt trong việc lưu giữ tinh hoa nghề, truyền dạy kỹ năng, bí quyết sản xuất, đồng thời sáng tạo ra các sản phẩm mới đáp ứng nhu cầu thị trường.

Bên cạnh đó, Hà Nội có 100 làng nghề, làng có nghề có sản phẩm OCOP với 929 sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên. Nhiều làng nghề gắn với du lịch được công nhận là điểm du lịch cấp thành phố, tiêu biểu như gốm sứ Bát Tràng, dệt lụa Vạn Phúc, khảm trai Chuyên Mỹ, sơn mài Hạ Thái… Sản phẩm thủ công mỹ nghệ làng nghề Hà Nội đã xuất khẩu tới 89 quốc gia và vùng lãnh thổ, khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

Những năm gần đây, dấu ấn của làng nghề Hà Nội ngày càng được khẳng định trên trường quốc tế. Làng gốm Bát Tràng, làng lụa Vạn Phúc, làng khảm trai - sơn mài Chuyên Mỹ và làng mỹ nghệ Sơn Đồng đã được Hội đồng Thủ công mỹ nghệ thế giới công nhận là thành viên Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với chất lượng sản phẩm thủ công truyền thống mà còn là sự khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của các làng nghề Thủ đô.

Tuy nhiên, Hà Nội đang đối mặt với những tồn tại, thách thức như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu lao động trẻ kế cận, nguy cơ mai một nghề truyền thống..

Tạo động lực để người trẻ tham gia phát triển nghề

Hà Nội hiện sở hữu lực lượng lao động làng nghề dồi dào với tỷ lệ qua đào tạo tăng đều qua các năm. Tuy nhiên, để giữ chân nguồn nhân lực này, đặc biệt là thế hệ trẻ kế cận, câu chuyện không chỉ dừng lại ở tình yêu hay trách nhiệm bảo tồn di sản. Thực tế đặt ra yêu cầu cấp thiết về các giải pháp đồng bộ từ nâng cao giá trị sản phẩm, gắn tư duy công nghiệp văn hóa đến cơ chế hỗ trợ khởi nghiệp, nhằm hiện thực hóa mục tiêu: Để người làm nghề có thể sống tốt và làm giàu từ chính vốn cổ của cha ông.

Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Nội, các làng nghề và ngành nghề tiểu thủ công nghiệp của thành phố hiện thu hút, tạo việc làm cho khoảng 800 nghìn lao động. Chất lượng lao động ngày càng được cải thiện nâng cao. Theo Cục Thống kê thành phố Hà Nội, tỷ lệ lao động qua đào tạo tăng, năm 2020 có 70,2%, năm 2023 là 73,2%, và năm 2024 là 74,2%. Với lực lượng nghệ nhân, thợ giỏi hiện nay và chiến lược đào tạo, tập huấn, truyền nghề của thành phố, chúng ta có thể hoàn toàn tin tưởng lực lượng lao động ở các làng nghề đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về chất lượng, mẫu mã, độ tinh xảo của sản phẩm.

Hằng năm, thành phố tổ chức các Hội thi về sản phẩm làng nghề, Hội thi về thiết kế hàng thủ công mỹ nghệ để các nghệ nhân, thợ giỏi có cơ hội sáng tác, thiết kế ra những sản phẩm có tính ứng dụng, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

Minh chứng cho thấy, sản phẩm làng nghề của Hà Nội tham gia các Hội chợ, triển lãm quốc tế luôn được khách hàng đánh giá cao… Tuy nhiên, sản phẩm đó chủ yếu do đội ngũ nghệ nhân, thợ giỏi đa phần đã lớn tuổi sáng tạo, thiết kế. Thế hệ trẻ kế cận lại đang thiếu vắng, Nhiều người đang lo lắng, khi thế hệ nghệ nhân gạo cội khuất bóng, ai sẽ là người giữ lửa và đưa những thiết kế này vươn xa?

Thảo luận trong chương trình Hà Nội Chuyển động “Làng nghề Hà Nội: Đánh thức sáng tạo di sản, phát triển du lịch bền vững” mới đây do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội tổ chức, Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương cho biết, bên cạnh những tín hiệu tích cực, nhiều làng nghề hiện đối mặt với thực trạng nghệ nhân ngày càng cao tuổi trong khi lớp trẻ ít mặn mà với nghề truyền thống. Đơn cử từ thực tế tại xã Chuyên Mỹ, Phó Chủ tịch UBND xã Nguyễn Thị Thùy Hương bày tỏ sự lo ngại về nguy cơ đứt gãy truyền nghề trong tương lai.

Theo bà Hương, hiện nay, tại Chuyên Mỹ có nhiều nghệ nhân tâm huyết, giàu kinh nghiệm nhưng phần lớn đều đã cao tuổi, trong khi lực lượng lao động trẻ gắn bó lâu dài với nghề vẫn chưa nhiều. Nếu không có những giải pháp phù hợp trong thời gian tới, nguy cơ thiếu hụt lực lượng kế cận và đứt gãy quá trình truyền nghề là hoàn toàn có thể xảy ra.

Tuy nhiên, bà Hương cho rằng, giới trẻ không hẳn quay lưng với nghề truyền thống. Thực tế cho thấy, khi nghề mang lại thu nhập ổn định, có cơ hội phát triển, khởi nghiệp và được xã hội ghi nhận, người trẻ sẵn sàng tham gia, gắn bó lâu dài. Vấn đề đặt ra là phải giúp thế hệ trẻ nhìn thấy giá trị và tương lai của nghề để có thêm động lực tiếp nối nghề của cha ông.

Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương khẳng định, cần có cơ chế, giải pháp để nghề truyền thống trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với thế hệ trẻ, thay vì chỉ dựa vào tình yêu nghề hay trách nhiệm gìn giữ di sản.

Cụ thể, để giữ được nghề,trước hết, người làm nghề phải có thu nhập ổn định và nhìn thấy cơ hội phát triển từ chính nghề truyền thống của mình. Bên cạnh yếu tố kinh tế, cần khơi dậy niềm tự hào và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ từ những câu chuyện về làng nghề, giá trị văn hóa, di sản mà cha ông để lại.

Để giữ được nghề, bà Nguyễn Thị Thùy Hương đưa ra 3 giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, nâng cao giá trị kinh tế của sản phẩm làng nghề thông qua đổi mới mẫu mã, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Thứ hai, gắn kết phát triển làng nghề với công nghiệp văn hóa và du lịch trải nghiệm. Khi du khách được trực tiếp tham quan, tìm hiểu quy trình sản xuất và trải nghiệm các giá trị văn hóa tại địa phương, sản phẩm làng nghề sẽ có thêm cơ hội được quảng bá, đồng thời tạo động lực để người trẻ tham gia phát triển nghề.

Thứ ba, cần có các cơ chế, chính sách hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp tại các làng nghề, tạo điều kiện thuận lợi để họ mạnh dạn đầu tư, sáng tạo và phát triển các mô hình sản xuất, kinh doanh mới trên nền tảng giá trị truyền thống.

Đặc biệt, muốn giữ chân người trẻ và duy trì sự kế thừa của các làng nghề, cần giúp họ nhìn thấy nghề truyền thống là một nghề có tương lai, có thu nhập, cơ hội phát triển bền vững, chứ không chỉ là trách nhiệm bảo tồn di sản. Khi người làm nghề có thể sống tốt bằng nghề, di sản sẽ được gìn giữ, phát huy một cách tự nhiên, lâu dài và hiệu quả.