Thực trạng kinh tế - xã hội tại các làng nghề hiện nay

Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Việt Nam hiện có hơn 5.400 làng nghề và làng có nghề, trong đó có khoảng 2.000 làng nghề truyền thống đã được công nhận. Khối kinh tế này thu hút khoảng 11 triệu lao động thường xuyên và không thường xuyên, đóng góp một nguồn thu ngoại tệ không nhỏ thông qua xuất khẩu thủ công mỹ nghệ. Dù vậy, cấu trúc nội tại của các làng nghề đang rạn nứt trước áp lực thị trường. Một cuộc khảo sát diện rộng trên 500 hộ sản xuất tại các làng nghề vùng Đồng bằng sông Hồng cho thấy những con số đáng báo động về tính bền vững của lực lượng lao động với tỷ lệ lao động trên 50 tuổi chiếm đến 58%, từ 35 đến 50 tuổi chiếm 32%, và nhóm lao động trẻ dưới 35 tuổi chỉ vỏn vẹn 10%. Sự thiếu hụt trầm trọng lực lượng lao động trẻ kế cận xuất phát trực tiếp từ hiệu quả kinh tế thấp. Thu nhập bình quân của một thợ thủ công lành nghề tại các làng nghề thuần túy hiện chỉ dao động từ 4,5 đến 6 triệu đồng/tháng, thấp hơn đáng kể so với mức thu nhập từ 8 đến 12 triệu đồng/tháng của một công nhân tại các khu công nghiệp FDI lân cận. Hệ quả tất yếu là dòng dịch chuyển lao động rời bỏ nông thôn và làng nghề diễn ra với tốc độ nhanh chóng, đẩy nhiều làng nghề vào nguy cơ mai một khi thế hệ nghệ nhân lão thành qua đời.

Chiến lược chuyển dịch từ "giữ nghề" sang "sống bằng nghề'

Hiện phần lớn cơ sở sản xuất tại các làng nghề hiện nay có quy mô hộ gia đình. Bên cạnh đó, các sản phẩm làng nghề đang đối mặt với “nghịch lý giá trị”, tức là sản phẩm làm thủ công mất nhiều thời gian, chi phí sản xuất cao nhưng công năng sử dụng không còn phù hợp với lối sống đô thị hiện đại. Trái lại, các sản phẩm công nghiệp có kiểu dáng tương tự được sản xuất hàng loạt từ các quốc gia trong khu vực như Trung Quốc, Thái Lan với giá thành rẻ đang chiếm lĩnh hoàn toàn thị trường nội địa. Việc thiếu cam kết về tiêu chuẩn chất lượng đồng đều, hàm lượng thiết kế thấp và sự phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống thương lái trung gian khiến biên lợi nhuận của người trực tiếp làm ra sản phẩm bị bóp nghẹt.

Để giải quyết bài toán phát triển, trước hết, cần tích hợp tư duy thiết kế đương đại (Design Thinking) để giải phóng sản phẩm làng nghề khỏi tư duy lối mòn. Việc hợp tác giữa các nghệ nhân và các nhà thiết kế chuyên nghiệp trong và ngoài nước là chìa khóa để tạo ra các dải sản phẩm mới, nơi gốm sứ không chỉ là bát đĩa thông thường mà là tác phẩm nghệ thuật phù hợp không gian tối giản, còn mây tre đan biến thành cấu kiện kiến trúc xanh cao cấp.

Tiếp theo là ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số thương mại. Số liệu thực tế chứng minh các hộ sản xuất ứng dụng thương mại điện tử (Shopee, TikTok Shop, Amazon) và các công cụ thanh toán điện tử trong giai đoạn vừa qua ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu trung bình 35% so với nhóm hộ chỉ bán hàng truyền thống. Việc đưa sản phẩm lên không gian số không chỉ giúp triệt tiêu chi phí trung gian mà còn là kênh định vị thương hiệu trực tiếp đến người tiêu dùng toàn cầu thông qua kỹ thuật kể chuyện (Storytelling) về lịch sử sản phẩm.

Cuối cùng là phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn và du lịch trải nghiệm, chuyển đổi từ mô hình sản xuất ô nhiễm sang sản xuất sạch, gắn làng nghề với chuỗi cung ứng du lịch. Khi du khách sẵn sàng chi trả cho “trải nghiệm làm nghệ nhân” thay vì chỉ mua một món hàng, giá trị gia tăng của làng nghề sẽ tăng gấp 3 đến 5 lần. Đây chính là mô hình “bảo tồn động” thành công nhất mà các quốc gia như Nhật Bản (mô hình một làng một sản phẩm - OVOP) hay Hàn Quốc đã chứng minh hiệu quả.

“Giữ nghề” là điều kiện cần để duy trì bản sắc, nhưng nếu không có các giải pháp thích ứng thị trường, giữ nghề sẽ trở nên khó khăn. Bản chất của bảo tồn bền vững là phải tạo ra một cơ chế tự vận hành, nơi sản phẩm thủ công nuôi sống được người thợ và mang lại lợi nhuận đủ hấp dẫn để thu hút trí thức trẻ quay về cống hiến. Đã đến lúc các cơ quan quản lý và cộng đồng làng nghề cần thay đổi hệ tư duy, không nhìn làng nghề như một đối tượng cần “giải cứu”, mà hãy đối xử với nó nh.