Từ những mảnh gốm xưa đến chiều sâu di sản làng nghề

Dọc vùng bãi ven sông Hồng, gần tuyến kênh Bắc Hưng Hải, những dấu tích còn lưu lại bên bãi bồi và trong lòng đất như những chứng nhân lặng lẽ kể câu chuyện về một thời hưng thịnh của nghề gốm Kim Lan

Dọc vùng bãi ven sông Hồng, gần tuyến kênh Bắc Hưng Hải, những dấu tích còn lưu lại bên bãi bồi và trong lòng đất như những chứng nhân lặng lẽ kể câu chuyện về một thời hưng thịnh của nghề gốm Kim Lan. Đặc biệt, khu vực Bãi Hàm Rồng với những phát hiện khảo cổ về mảnh gốm, đồ sành sứ và dấu tích sản xuất đã góp phần làm sáng rõ chiều sâu lịch sử của làng gốm cổ bên sông Hồng.

Những mảnh gốm nằm lại bên bờ sông, dù đã nhuốm màu thời gian, vẫn gợi hình dung về những lò gốm từng đỏ lửa, những bàn tay người thợ cần mẫn tạo tác nên sản phẩm và những chuyến thuyền xuôi ngược mang theo tinh hoa nghề truyền thống đến các vùng miền. Mỗi hiện vật không chỉ phản ánh kỹ thuật chế tác mà còn gợi mở câu chuyện về đời sống cư dân và hoạt động giao thương gắn với lợi thế đường thủy của vùng đất ven sông.

Những dấu tích còn lưu lại bên bãi bồi Sông Hồng

Trải qua bao biến thiên, những bến bãi xưa có thể đổi thay, nhưng các lớp trầm tích văn hóa vẫn lưu giữ ký ức về một làng nghề có bề dày lịch sử. Qua các đợt khai quật tại Bãi Hàm Rồng, nghề gốm Kim Lan được nhận diện rõ hơn với những dấu tích sản xuất và hiện vật thuộc nhiều thời kỳ. Đây là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đồng thời khẳng định bản sắc riêng của gốm Kim Lan trong dòng chảy gốm sứ truyền thống Việt Nam.

Tháng 1/2025, nghề gốm Kim Lan được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận có ý nghĩa đối với những giá trị lịch sử, kỹ thuật và tri thức nghề được cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ. Danh hiệu cũng đặt ra yêu cầu làm thế nào để di sản không chỉ được lưu giữ trong hồ sơ, tư liệu mà tiếp tục hiện diện sống động trong đời sống cộng đồng.

Những người con của làng gốm Kim Lan chia sẻ: Những mảnh gốm nằm lại bên bờ sông, dù đã nhuốm màu thời gian, vẫn gợi hình dung về những lò gốm từng đỏ lửa.

Bởi giá trị của một làng nghề không chỉ nằm ở tuổi đời hay những hiện vật được tìm thấy dưới lòng đất. Giá trị ấy còn được thể hiện qua khả năng duy trì sản xuất, sự tiếp nối giữa các thế hệ thợ, chất lượng sản phẩm và vị trí của nghề trong đời sống kinh tế, văn hóa đương đại.

Với Kim Lan, những lớp trầm tích khảo cổ chính là điểm khởi đầu để kể một câu chuyện rộng hơn về hành trình con người chinh phục đất, nước, lửa; về kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ và sức sống của nghề gốm khi được trao truyền, làm mới trên nền tảng truyền thống.

Từ những mảnh gốm nằm lại trong lòng đất đến những sản phẩm được tạo tác bằng bàn tay tài hoa của nghệ nhân hôm nay là hành trình nối dài ký ức và sáng tạo.

Bàn tay nghệ nhân – Nơi đất hóa thành tác phẩm

Nếu trầm tích khảo cổ lưu giữ ký ức của nghề, thì bàn tay người nghệ nhân chính là nơi ký ức ấy tiếp tục được tái hiện và phát triển. Từ đất sét mộc mạc, qua các công đoạn xử lý nguyên liệu, tạo hình, trang trí, tráng men và nung đốt, người thợ gửi vào mỗi sản phẩm không chỉ kỹ năng nghề nghiệp mà còn cả kinh nghiệm, cảm quan thẩm mỹ và tình yêu với nghề.

Đất vốn vô tri, nhưng qua bàn tay con người lại mang hình hài, công năng và giá trị nghệ thuật. Một khối đất có thể trở thành chiếc bình, lọ hoa, đồ gia dụng hay tác phẩm trang trí giàu tính sáng tạo. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, độ chính xác và khả năng cảm nhận chất liệu. Chỉ một thay đổi nhỏ trong độ ẩm của đất, lực tay khi tạo dáng, cách phối men hay thời gian nung cũng có thể ảnh hưởng đến thành phẩm.

Nghề gốm vì thế không đơn thuần là hoạt động sản xuất hàng hóa mà còn là quá trình chuyển giao tri thức thủ công. Nhiều kinh nghiệm được tích lũy qua thực tiễn, qua quan sát và sự chỉ dẫn trực tiếp giữa người đi trước với lớp thợ kế cận. Những bí quyết nghề có khi không nằm trọn trong sách vở mà được truyền lại bằng động tác, cách cảm nhận độ dẻo của đất, điều chỉnh lực tay hay nhận biết sự thay đổi của sản phẩm trong quá trình nung.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng tính độc đáo và giá trị văn hóa, người nghệ nhân không chỉ giữ kỹ thuật truyền thống mà còn phải biết chắt lọc những yếu tố tinh túy để đưa vào sản phẩm mới. Đó có thể là cách tạo hình, họa tiết trang trí, cảm hứng từ cảnh quan vùng đất hay những biểu tượng văn hóa được thể hiện bằng ngôn ngữ tạo hình đương đại.

Từ thực tiễn sản xuất, anh Quân, chủ cơ sở gốm An tại Kim Lan, cho biết các dòng lọ, bình gốm tạo hình 3D và đắp nổi đang mở ra hướng phát triển mới nhờ tính thẩm mỹ và công năng trang trí, trưng bày. Với mức giá từ 200.000 đồng đến hàng chục triệu đồng mỗi sản phẩm, tùy kích thước và độ tinh xảo, những dòng gốm này hướng tới nhu cầu trang trí không gian sống, làm quà tặng và bài trí tại các cơ sở dịch vụ.

Sự kết hợp giữa kỹ thuật tạo hình, nghệ thuật đắp nổi và khả năng xử lý chi tiết của người thợ góp phần tạo nên nét riêng cho sản phẩm. Những đường nét, họa tiết có chiều sâu không chỉ làm tăng giá trị thẩm mỹ mà còn thể hiện sự khéo léo, óc sáng tạo và kinh nghiệm của người nghệ nhân. Đây là hướng phát triển giúp gốm Kim Lan vượt ra ngoài công năng sử dụng thông thường, tiếp cận những nhu cầu mới của thị trường mà vẫn giữ được dấu ấn thủ công.

Từ nền tảng ấy, sản phẩm gốm Kim Lan có thể tiếp tục đa dạng hóa mẫu mã, nâng cao chất lượng và phát triển các dòng gốm trang trí, quà tặng, sản phẩm lưu niệm văn hóa, đáp ứng nhu cầu của thị trường kiến trúc, nghỉ dưỡng và du lịch.

Tuy nhiên, đổi mới không có nghĩa là chạy theo thị hiếu bằng mọi giá. Điều quan trọng là giữ được chất riêng của gốm Kim Lan, để mỗi sản phẩm vừa đáp ứng công năng sử dụng, vừa thể hiện câu chuyện về vùng đất, con người và truyền thống nghề. Khi ấy, giá trị sản phẩm không chỉ được tính bằng nguyên liệu, công sức và giá bán mà còn nằm ở hàm lượng văn hóa, tính sáng tạo và dấu ấn của người làm ra nó.

Bảo tồn nghề gốm, vì thế, trước hết phải tạo điều kiện để nghệ nhân sống được bằng nghề, phát huy năng lực sáng tạo và truyền cảm hứng cho các thế hệ kế tiếp. Khi người thợ được bảo đảm sinh kế, tri thức nghề mới có cơ hội tiếp tục được trao truyền và phát triển bền vững.

Đánh thức di sản, mở hướng du lịch trải nghiệm

Từ những lớp trầm tích bên bờ sông đến các sản phẩm gốm trong đời sống hiện đại, Kim Lan có cơ hội kết nối di sản, sản xuất thủ công và du lịch văn hóa thành một chuỗi giá trị. Đây là hướng đi có ý nghĩa trong việc đưa những giá trị vốn gắn với không gian làng nghề đến gần công chúng hơn, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân.

Thay vì chỉ dừng lại ở việc trưng bày hiện vật hay giới thiệu lịch sử nghề qua tư liệu, Kim Lan có thể phát huy các không gian giới thiệu di sản, cơ sở sản xuất và hoạt động trải nghiệm để hình thành những hành trình khám phá làng gốm. Du khách được tìm hiểu lịch sử nghề, quan sát quy trình chế tác và trực tiếp thử sức với một số công đoạn làm gốm dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân.

Một buổi trải nghiệm có thể bắt đầu bằng câu chuyện về đất, dòng sông và những mảnh gốm xưa; tiếp nối bằng việc quan sát người thợ tạo hình, thử nặn một sản phẩm đơn giản hoặc trang trí họa tiết. Khi sản phẩm hoàn thành, du khách có thể mang về món quà do chính mình tạo tác, đồng thời lưu giữ một phần ký ức về vùng đất đã ghé thăm.

Du lịch trải nghiệm làng nghề không chỉ tạo thêm hoạt động dịch vụ mà còn là phương thức đưa di sản đến gần công chúng bằng sự tương tác trực tiếp. Những câu chuyện lịch sử trở nên sinh động hơn khi được nghe từ chính người nghệ nhân; giá trị văn hóa cũng dễ được cảm nhận hơn khi du khách tự tay chạm vào đất, quan sát từng công đoạn và hiểu được công sức phía sau một sản phẩm hoàn chỉnh.

Đối với học sinh, sinh viên, đây có thể là hình thức giáo dục di sản trực quan, giúp thế hệ trẻ hiểu thêm về lịch sử địa phương, nghề thủ công và giá trị của lao động sáng tạo. Với khách du lịch, đó là cơ hội khám phá văn hóa bản địa, tìm hiểu đời sống cộng đồng và lựa chọn những sản phẩm lưu niệm mang dấu ấn riêng.

Để hiện thực hóa hướng đi này, cần tăng cường kết nối giữa không gian giới thiệu di sản, cơ sở sản xuất, khu vực trưng bày và hoạt động trải nghiệm. Sản phẩm gốm nên được giới thiệu kèm thông tin về chất liệu, kỹ thuật, ý tưởng sáng tạo và câu chuyện của người nghệ nhân. Việc xây dựng nhận diện thương hiệu, phát triển kênh bán hàng trực tuyến và ứng dụng công nghệ số để giới thiệu hiện vật, lưu giữ tư liệu cũng góp phần mở rộng khả năng tiếp cận của làng nghề.

Công nghệ cần được sử dụng như công cụ hỗ trợ, không thay thế trải nghiệm thực tế. Mã QR trên sản phẩm có thể dẫn tới câu chuyện về nghệ nhân, quy trình chế tác hoặc lịch sử làng nghề; tư liệu số giúp công chúng tiếp cận thuận tiện hơn với những phát hiện khảo cổ. Dẫu vậy, sức hấp dẫn cốt lõi vẫn nằm ở con người, không gian văn hóa và cơ hội chứng kiến nghề truyền thống tiếp tục vận động trong đời sống hôm nay.

Phát triển du lịch làng nghề cũng đòi hỏi sự thận trọng trong bảo tồn. Các địa điểm khảo cổ và khu vực có giá trị di sản cần được nghiên cứu, bảo vệ, khai thác theo phương án phù hợp. Hoạt động tham quan, trải nghiệm phải gắn với bảo vệ môi trường, kiểm soát chất thải sản xuất và gìn giữ cảnh quan làng nghề. Phát triển kinh tế từ di sản chỉ thực sự bền vững khi những giá trị tạo nên sức hấp dẫn của di sản được bảo vệ.

Quan trọng hơn, cần tăng cường liên kết giữa nghệ nhân, cơ sở sản xuất, đơn vị lữ hành, cơ sở giáo dục và các tổ chức văn hóa. Khi sản phẩm gốm, hoạt động trải nghiệm và câu chuyện di sản được kết nối thành một hành trình thống nhất, Kim Lan sẽ có thêm điều kiện phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng, nâng cao giá trị hàng hóa và tạo nguồn thu cho cộng đồng.

Giữ hồn nghề trong nhịp sống đương đại

Trong bối cảnh Hà Nội định hướng phát triển không gian đô thị ven sông Hồng, việc bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề Kim Lan cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa quy hoạch, không gian sống, sinh kế của người dân và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương. Một làng nghề có thể thay đổi về hạ tầng, phương thức sản xuất và cách tiếp cận thị trường, nhưng điều cốt yếu là duy trì được mối liên kết giữa con người với nghề, giữa cộng đồng với di sản và giữa truyền thống với tương lai.

Câu chuyện phát triển gốm Kim Lan vì thế không chỉ là làm ra những sản phẩm đẹp hơn hay tìm kiếm thêm thị trường tiêu thụ. Đó còn là hành trình xây dựng một hệ sinh thái làng nghề, trong đó di sản tạo nền tảng cho thương hiệu, nghệ nhân làm nên chất lượng và bản sắc sản phẩm, công nghệ mở rộng khả năng tiếp cận, còn du lịch trải nghiệm tạo không gian để giá trị văn hóa được lan tỏa.

Muốn hiện thực hóa hướng đi ấy, cần quan tâm đào tạo lớp thợ trẻ, hỗ trợ nghệ nhân nghiên cứu mẫu mã, cải tiến kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Hoạt động quảng bá cần đi đôi với bảo vệ quyền lợi người sản xuất, khuyến khích sáng tạo trên nền tảng truyền thống và tạo điều kiện để gốm Kim Lan tham gia sâu hơn vào các kênh phân phối, thị trường quà tặng, trang trí nội thất và du lịch văn hóa.

Đặc biệt, người dân phải là chủ thể của quá trình bảo tồn và phát triển. Khi cộng đồng được tham gia gìn giữ di sản, có sinh kế ổn định từ nghề và được hưởng lợi từ hoạt động du lịch, những giá trị truyền thống mới có cơ hội được duy trì một cách tự nhiên, bền vững.

Từ những mảnh gốm nằm lại trong lòng đất đến những sản phẩm được tạo tác bằng bàn tay tài hoa của nghệ nhân hôm nay là hành trình nối dài ký ức và sáng tạo. Những lớp trầm tích khảo cổ giúp Kim Lan nhận diện chiều sâu lịch sử; nghề thủ công tạo nền tảng cho sức sáng tạo tiếp nối. Trên nền tảng tinh hoa truyền thống, những sản phẩm gốm Kim Lan đang từng bước được làm mới về kiểu dáng, kỹ thuật tạo tác và công năng, bắt nhịp với xu hướng thẩm mỹ hiện đại mà vẫn giữ được dấu ấn riêng của làng nghề. Cùng với đó, du lịch trải nghiệm mở ra cơ hội kể câu chuyện làng gốm bằng ngôn ngữ gần gũi, sinh động, đưa giá trị di sản đến gần công chúng hơn.

Giữ nghề không chỉ là giữ lại phương thức sản xuất của cha ông mà còn là giữ tri thức, kỹ năng, nếp sống và niềm tự hào của cộng đồng. Phát triển sản phẩm làng nghề không chỉ là mở rộng đầu ra mà còn là làm cho những giá trị truyền thống tìm được vị trí xứng đáng trong đời sống hiện đại.

Khi di sản được đánh thức bằng tri thức, nghề truyền thống được tiếp sức bằng sáng tạo và người nghệ nhân được đặt ở vị trí trung tâm, gốm Kim Lan sẽ có thêm cơ hội khẳng định vị thế trên thị trường, trở thành sản phẩm văn hóa mang dấu ấn vùng đất. Từ những trầm tích của quá khứ, một hành trình phát triển mới được mở ra, nơi đất tiếp tục được nhào nặn bằng bàn tay con người, lửa tôi luyện những dáng hình và tinh hoa nghề gốm được trao truyền qua các thế hệ.