Dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cùng đại diện các nước thành viên EFTA chính thức ký kết Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA) - Ảnh: BCT

Cơ hội từ hiệp định mới và nền tảng làng nghề Thủ đô

Sáng 18/10 tại Hà Nội, dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cùng đại diện bốn nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) gồm Thụy Sĩ, Liechtenstein, Iceland và Na Uy đã chính thức ký kết VEFTA. Hiệp định có phạm vi cam kết toàn diện, từ thương mại hàng hóa, dịch vụ, đầu tư đến sở hữu trí tuệ, cạnh tranh, doanh nghiệp nhỏ và vừa, thương mại và phát triển bền vững. Kim ngạch thương mại song phương hiện đạt trung bình gần 2 tỷ USD mỗi năm, còn riêng Thụy Sĩ đã có 234 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký hơn 2,4 tỷ USD tính đến cuối năm 2025. Các bên kỳ vọng hiệp định giúp Việt Nam đa dạng hóa thị trường, nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và thu hút thêm vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản trị từ châu Âu.

Với thủ công mỹ nghệ Hà Nội, cơ hội này đến trên một nền tảng không nhỏ. Thủ đô được mệnh danh là “đất trăm nghề” với khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó 337 làng nghề, nghề truyền thống đã được UBND thành phố công nhận. Khu vực này tạo việc làm ổn định cho khoảng 800.000 lao động, thu nhập bình quân cao hơn 1,3 đến 1,5 lần so với làm nông nghiệp thuần túy, và sản phẩm đã có mặt ở gần 90 quốc gia, vùng lãnh thổ, trong đó có những thị trường khó tính như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc. Đằng sau những con số kinh tế là một kho di sản sống: 175 di sản làng nghề thuộc diện ưu tiên bảo vệ, 11 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, 415 nghệ nhân, cùng bốn làng nghề được Hội đồng Thủ công thế giới vinh danh là Làng nghề thủ công sáng tạo thế giới: gốm sứ Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, khảm trai Chuyên Mỹ và điêu khắc mỹ nghệ Sơn Đồng.Chính vì giá trị của sản phẩm nằm ở tay nghề, mẫu mã và câu chuyện văn hóa, những thứ dễ bị sao chép nhất, nên bảo hộ sở hữu trí tuệ trở thành điều kiện để bước vào cuộc chơi chứ không còn là việc làm thêm. Thị trường EFTA lại quy tụ những quốc gia có thế mạnh về đổi mới sáng tạo, nơi người mua và nhà nhập khẩu đặt nặng tính nguyên bản, nguồn gốc và quyền sở hữu. Một sản phẩm đẹp nhưng không rõ chủ sở hữu, hoặc có nguy cơ vướng tranh chấp, sẽ khó thuyết phục đối tác ở những thị trường như vậy. Khi cơ hội xuất khẩu mở rộng, nguy cơ hàng nhái, nhái mẫu hay bị người khác đăng ký trước nhãn hiệu cũng tăng theo, và nhiều cơ sở thường chỉ nhận ra vấn đề khi đã mất thị phần.

Thực tế ở chính Thủ đô cho thấy khoảng trống này không hề nhỏ. Ngay tại Bát Tràng, nơi có hơn 1.350 hộ làm nghề, 300 doanh nghiệp, 75 nghệ nhân và 70 sản phẩm OCOP đạt chuẩn 3 đến 5 sao đã lên môi trường số, việc đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vẫn còn nhiều khoảng trống. Phần lớn sản phẩm thủ công còn thiếu hồ sơ số hóa và mã QR truy xuất nguồn gốc gắn với câu chuyện di sản hay tiêu chuẩn chất lượng. Khi thương hiệu số phát triển tự phát, chưa có cơ sở dữ liệu chung, giá trị kinh tế mang lại chưa tương xứng với tiềm năng vốn có.

Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt nơi bảo tồn những giá trị văn hóa làng gốm Bát Tràng

Từ bảo hộ nhãn hiệu đến kinh tế sáng tạo

Nhận diện điểm nghẽn ấy, Hà Nội đã chủ động hỗ trợ 84 làng nghề xây dựng thương hiệu, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận. Kết quả bước đầu là hơn 200 sản phẩm được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ. Hướng đi này phù hợp với đặc điểm sản xuất của làng nghề, nơi từng hộ riêng lẻ khó đủ nguồn lực theo đuổi bảo hộ nhưng tập thể thì làm được. Một nhãn hiệu tập thể kèm quy chế sử dụng chung vừa giữ chuẩn chất lượng, vừa ngăn hàng nơi khác mượn danh, đồng thời tạo tiền đề để truy xuất nguồn gốc, điều người mua châu Âu ngày càng quan tâm.

Bảo hộ nhãn hiệu cũng gắn liền với hệ thống OCOP. Toàn thành phố đã đánh giá, phân hạng 3.531 sản phẩm OCOP, trong đó làng nghề đóng góp 1.006 sản phẩm, chiếm 28,5%. Khi sản phẩm đã được chuẩn hóa chất lượng, việc đăng ký quyền sở hữu trí tuệ giúp “định danh” chúng một cách chính thức, biến điểm số sao thành tài sản thương mại có thể bảo vệ và khai thác ở thị trường nước ngoài. Tuy nhiên, đăng ký mới chỉ là bước đầu. Cơ sở còn cần lưu giữ hồ sơ thiết kế, bản vẽ, ảnh mẫu theo thời gian, ghi rõ quyền sở hữu trong hợp đồng với người thiết kế hoặc đối tác gia công, thận trọng khi gửi mẫu cho khách nước ngoài, và theo dõi thị trường, nhất là trên các nền tảng thương mại điện tử, để xử lý kịp thời khi phát hiện hàng nhái. Khi định hướng xuất khẩu, cơ sở cần tính tới việc đăng ký ở cả thị trường đích, bởi quyền sở hữu trí tuệ được xác lập theo từng lãnh thổ.

Làng lụa Vạn Phúc với lịch sử hơn 1.000 năm

Song bảo hộ chỉ là một nửa câu chuyện. Giá trị của một thương hiệu còn nằm ở cách nó được kể. Dưới góc nhìn phát triển dịch vụ, ông Nguyễn Tiến Đạt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội, cho rằng xây dựng thương hiệu trong giai đoạn mới không thể dừng ở tư duy bán sản phẩm vật lý thuần túy, mà phải chuyển mạnh sang cung cấp dịch vụ du lịch trải nghiệm, biết kể câu chuyện văn hóa, di sản để chạm vào cảm xúc của du khách. Hà Nội đang đi theo hướng này: thành phố đã công nhận 16 mô hình trung tâm thiết kế sáng tạo, giới thiệu, quảng bá và bán sản phẩm OCOP, làng nghề gắn với du lịch cấp xã. Trong 56 điểm, khu du lịch cấp thành phố được công nhận, 27 điểm gắn chặt với tài nguyên làng nghề, trong đó có 8 làng nghề trở thành điểm du lịch chính thức đón khách trong và ngoài nước.

Cách tiếp cận này mở ra góc nhìn rộng hơn về vai trò của sở hữu trí tuệ. Một nhãn hiệu được bảo hộ, gắn với câu chuyện di sản và trải nghiệm tại làng nghề, không chỉ giúp sản phẩm đứng vững trước hàng nhái mà còn kéo khách đến tận nơi, tạo thêm nguồn thu từ dịch vụ và quảng bá thương hiệu ra thế giới. Với các thị trường như EFTA, nơi người tiêu dùng coi trọng nguồn gốc và tính nguyên bản, sự kết hợp giữa quyền sở hữu rõ ràng và câu chuyện văn hóa đáng tin cậy chính là lợi thế khó sao chép. Đó cũng là con đường để làng nghề chuyển dịch sang mô hình kinh tế sáng tạo, trở thành trụ cột của kinh tế Thủ đô và góp phần gìn giữ bản sắc Thăng Long – Hà Nội trong dòng chảy hội nhập.

Làng nghề mỹ nghệ cổ truyền thôn Thiết Úng, xã Thư Lâm.

Dẫu vậy, lực cản vẫn còn. Hạ tầng dịch vụ bổ trợ ở nhiều địa phương chưa đồng bộ, sản xuất chủ yếu vẫn ở quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ, phân tán, trong khi lực lượng nghệ nhân kế cận có nguy cơ già hóa khi lớp trẻ chưa mặn mà nối nghiệp. Những hạn chế này cho thấy bảo hộ sở hữu trí tuệ không thể chỉ là việc của từng cơ sở. Cần một hệ sinh thái liên kết giữa chính quyền, doanh nghiệp và người làm nghề, từ hỗ trợ chi phí đăng ký, phổ biến nội dung hiệp định, xây dựng cơ sở dữ liệu chung đến đào tạo thế hệ kế cận. Khi hiệp định đi vào thực thi, chính hệ sinh thái này sẽ quyết định làng nghề Hà Nội biến cam kết thành lợi ích thực tế đến đâu.

Sáu bước ký kết hiệp định rồi sẽ qua, nhưng thương hiệu và quyền sở hữu là thứ ở lại với làng nghề. Với ngành thủ công mỹ nghệ, nơi mỗi sản phẩm là kết tinh của tay nghề và văn hóa, chủ động bảo hộ chính là cách giữ gìn giá trị ấy khi bước ra sân chơi quốc tế.