Từ bao đời nay, cây mía là cây trồng gắn bó với người dân huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng góp phần không nhỏ trong việc xóa đói giảm nghèo ở địa phương. Cây mía là cây chịu hạn tốt, dễ chăm sóc, ít mất mùa so với các loại cây trồng khác. Người dân trồng mía ngoài để bán cho Công ty cổ phần Mía đường Cao Bằng còn để ép lấy nước làm đường phên.

Bó Tờ có diện tích trồng mía trên 30 ha, cứ 100 kg mía được 20-30 kg đường phên thành phẩm. Cây mía được dóc lá, chặt ngọn và ép lấy nước bằng máy ép mía chạy điện

Đường phên thường được dùng để làm các loại bánh đặc sản của Cao Bằng như bánh khảo, khẩu sli, bánh gai và làm gia vị trong nhiều món ăn. Đây là đặc sản nổi tiếng của người Tày, Nùng ở xóm Bó Tờ. Sau khi thu hoạch mía, người ta ép lấy nước, lọc cặn rồi đun trong 4 - 5 giờ cho đến khi nước mía dần chuyển thành mật có màu vàng nâu đẹp mắt thì đổ ra khuôn, cắt thành từng miếng và đóng gói.

Sản phẩm đường phên Bó Tờ có màu vàng óng, hương vị đặc biệt, không chất bảo quản. Khi nấu đường, người dân tuân thủ nghiêm các quy định về sản xuất an toàn thực phẩm, không sử dụng hóa chất bảo quản, các sản phẩm 100% hoàn toàn tự nhiên. Với cách làm hiện nay, cứ 100 kg mía được 20 - 30 kg đường phên thành phẩm. Mỗi ngày một hộ có thể nấu 3 - 4 mẻ đường, mỗi mẻ khoảng 60 - 70 kg đường phên thành phẩm. Bên cạnh đó, người dân có thể tận dụng bã mía làm chất đốt, nước mía nấu thành rượu mía.

Xóm Bó Tờ có hơn 140 hộ làm nghề, trong đó có 85 hộ duy trì làm thường xuyên và có khoảng 40 lò đang hoạt động nấu đường hằng ngày. Do chất lượng mía, mật tại Cao Bằng tốt nên đường phên làm ra đến đâu bán hết đến đó, thu nhập trung bình từ 50 - 100 triệu đồng/hộ/năm.

Quá trình nấu nước mía cần người quan sát và vớt bọt, lọc qua nhiều lần để loại bỏ cặn bẩn.

Các hộ làm trung bình từ 1 - 5 tấn đường/vụ, nhiều hộ làm với số lượng lớn, mỗi năm sản xuất hơn 10 tấn đường. Làng nghề tất bật từ tháng 11 đến tháng 2 âm lịch, sản phẩm làm ra được thương lái đến thu mua ngay tại lò. Năm 2022, làng nghề đạt khoảng 340 tấn, đem lại gần 7,5 tỷ đồng. Năm 2023, làng nghề vẫn duy trì với diện tích ổn định trên 35 ha, giá đường phên trên thị trường cao tăng nên doanh thu khoảng 10 tỷ đồng.

Anh Nông Văn Phương, xóm Bó Tờ cho hay, mía chọn làm đường phên thường phải là cây to, nhiều nước. Khi nấu đường phải tuân thủ nghiêm các quy định về sản xuất, đảm bảo an toàn thực phẩm, không sử dụng hóa chất bảo quản, các sản phẩm 100% hoàn toàn tự nhiên.

Lúc mới đun, người thợ phải thúc cho lửa lớn để nước mía sôi sùng sục. Khi nước bắt đầu sánh và đặc lại thì để lửa vừa, nếu bị quá lửa thì đường sẽ bị cháy khét và đắng

Còn bà Đường Thị Sí, xóm Nà Mười, thị trấn Hòa Thuận chia sẻ, năm nay gia đình bà nấu khoảng 100 mẻ, mỗi mẻ cho 65 - 70kg đường phên. Với giá bán từ 20.000 - 25.000 đồng/kg, trừ chi phí gia đình bà thu lãi hơn 80 triệu đồng mỗi vụ mía.

Với kiến thức, kinh nghiệm có được, người trồng mía, làm đường phên tại Quảng Hòa đã chủ động chăm sóc cây mía, thay đổi giống mía địa phương hay bị bệnh, năng suất thấp sang trồng giống mía ROC10 có khả năng chịu được sâu bệnh, năng suất cao để có năng suất, chất lượng đường tốt nhất. Hiện 100% hộ dân làm đường phên tại Quảng Hòa đều sử dụng giống mía mới và áp dụng phương pháp canh tác, chăm sóc an toàn.

Thành phẩm đường phên được cắt thành từng miếng. Chất lượng mía, mật tốt nên đường phên bán chạy.

Để phát triển làng nghề bền vững, góp phần giải quyết việc làm nâng cao thu nhập cho lao động nông thôn, UBND thị trấn Hòa Thuận đã đưa ra định hướng phát triển làng nghề gắn với phát triển du lịch trải nghiệm để làm sao bà con vừa giữ được sản phẩm truyền thống, vừa gắn với du lịch để có thêm thu nhập. UBND thị trấn đã phối hợp với ban, ngành cấp trên thực hiện khảo sát thực tế về số lượng bà con đang sản xuất đường, về cơ sở vật chất hạ tầng để có hướng phát triển du lịch trên địa bàn.Nghề đường phên tại Pó Tờ và nhiều làng nghề đường phên khác ở Cao Bằng ngày càng khởi sắc, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, góp phần phát triển kinh tế- xã hội ở địa phương.