Nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp – sắc màu từ bàn tay và ký ức

Mỗi tấm thổ cẩm là một câu chuyện văn hóa thu nhỏ, được dệt nên bằng sự tỉ mỉ, kiên trì và kinh nghiệm truyền từ mẹ sang con.

Tại làng Mỹ Nghiệp, nghề dệt đã tồn tại qua nhiều thế hệ, được gìn giữ chủ yếu bởi bàn tay khéo léo của phụ nữ Chăm. Điểm đặc biệt của thổ cẩm Mỹ Nghiệp là quy trình hoàn toàn thủ công: từ se sợi, nhuộm màu đến dệt trên khung gỗ truyền thống. Nguyên liệu nhuộm đều lấy từ tự nhiên như vỏ cây, rễ cây, lá chàm, củ nghệ… Từng sợi tơ thấm màu đất, màu lá, màu nắng, tạo nên sắc thái mộc mạc nhưng bền bỉ theo thời gian.

Trên nền vải rực rỡ ấy, các họa tiết truyền thống hiện lên với nhiều tầng ý nghĩa. Đó có thể là hình tượng thần linh, biểu tượng trời, đất và vũ trụ, hay những mô típ gắn với thiên nhiên và đời sống: mặt trăng, ngôi sao, chim thần Garuđa, voi, rồng… Mỗi hoa văn không chỉ mang tính trang trí mà còn phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng, khát vọng và tâm hồn người Chăm.

Từ những tấm vải thổ cẩm, phụ nữ Chăm tạo nên loạt sản phẩm phong phú như trang phục truyền thống (áo dài, sarong, khăn đội đầu), túi xách, khăn choàng, vật dụng trang trí và đồ lưu niệm. Mỗi sản phẩm đều giữ nguyên nét tinh tế và dấu ấn văn hóa bản địa, trở thành món quà mang giá trị văn hóa cho du khách khi đến với vùng đất này.

Nhờ sự khéo léo và nghệ thuật truyền thống, thổ cẩm Mỹ Nghiệp ngày càng có chỗ đứng vững trên thị trường thủ công mỹ nghệ trong và ngoài nước. Nhiều nghệ nhân đã đưa sản phẩm tham gia các sự kiện văn hóa, trình diễn nghề truyền thống, giới thiệu kỹ thuật dệt độc đáo của cộng đồng Chăm đến du khách quốc tế.

Gốm Bàu Trúc – nét mộc mạc của một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á

Nghề làm gốm được duy trì chủ yếu bởi các nghệ nhân nữ, mang đậm dấu ấn matri, chế độ mẫu hệ truyền thống của người Chăm.

Cách không xa Mỹ Nghiệp là làng gốm Bàu Trúc (tên Chăm là Palau Trag) làng gốm được đánh giá là cổ xưa bậc nhất Đông Nam Á với lịch sử hàng trăm năm. Điểm độc đáo nhất của gốm Bàu Trúc là kỹ thuật tạo hình hoàn toàn bằng tay, không sử dụng bàn xoay như các dòng gốm khác. Người thợ gốm đứng, đi vòng quanh khối đất sét đặt trên tấm gỗ, từ từ nắn, vê, kéo thành hình. Các dụng cụ hỗ trợ cũng vô cùng đơn giản: vỏ sò, thanh tre, miếng gỗ… nhưng lại tạo ra được những đường nét mềm mại, uyển chuyển đặc trưng.

Đất sét để làm gốm được lấy từ bờ sông Quán Thẻ, trộn cùng cát mịn để tạo độ kết dính và đàn hồi. Sau khi tạo hình, sản phẩm được phơi nắng và nung lộ thiên bằng rơm, củi theo cách truyền thống. Phương pháp nung này tạo nên sắc gốm vàng đỏ hoặc nâu sẫm tự nhiên, đôi khi xuất hiện những vệt màu ngẫu hứng do lửa và gió, tạo nên vẻ đẹp độc bản mà không sản phẩm nào giống sản phẩm nào.

Các sản phẩm gốm Bàu Trúc đa dạng như nồi, bình, chum, lọ hoa, tượng nghệ thuật… mang hình dáng mềm mại, dáng vẻ mộc mạc nhưng đầy sức hút. Nhiều nghệ nhân còn sáng tạo các mẫu gốm mới kết hợp yếu tố truyền thống và hiện đại, giúp sản phẩm tiếp cận tốt hơn với thị trường du lịch và mỹ thuật thủ công.

Gốm Bàu Trúc đã trở thành thương hiệu văn hóa của người Chăm, thường xuyên xuất hiện tại các sự kiện lớn như Festival Gốm Chăm, lễ hội Katê, hay tại các không gian trưng bày ở Tháp Bà Pô Nagar. Ở những nơi ấy, hình ảnh thiếu nữ Chăm trong trang phục truyền thống bên cạnh những sản phẩm gốm đỏ nâu tạo nên bức tranh văn hóa đầy cuốn hút.

Trong bối cảnh hiện đại, cả thổ cẩm Mỹ Nghiệp và gốm Bàu Trúc đều đối mặt với nhiều thách thức: nguồn nguyên liệu giảm dần, lớp nghệ nhân trẻ ít theo nghề, thị trường tiêu thụ biến động… Tuy nhiên, với sự vào cuộc của chính quyền và nỗ lực của chính cộng đồng, việc bảo tồn làng nghề đã có nhiều chuyển biến tích cực.

Các làng nghề được hỗ trợ quảng bá, tham gia hội chợ, liên kết du lịch để sản phẩm tiếp cận rộng rãi. Một số nghệ nhân được công nhận danh hiệu, khuyến khích truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ. Khách du lịch đến Khánh Hòa – Ninh Thuận ngày càng quan tâm đến trải nghiệm văn hóa bản địa, tạo cơ hội để các làng nghề Chăm tiếp tục phát triển.

Từ sắc màu thổ cẩm đến nét mộc của gốm nung lộ thiên, từ âm thanh kèn Saranai bên tháp cổ đến hình ảnh người thợ miệt mài bên khung dệt hay bàn đất sét, văn hóa Chăm hiện lên vừa cổ kính, vừa sống động. Làng nghề Mỹ Nghiệp và Bàu Trúc không chỉ làm nên các sản phẩm thủ công tinh xảo, mà còn gìn giữ linh hồn của một nền văn hóa rực rỡ, góp phần tạo bản sắc riêng cho vùng đất Khánh Hòa hôm nay.