Làng nghề gìn giữ hồn ẩm thực

Người làm bánh hỏi tại cơ sở bánh hỏi An Nhứt.

Nằm ngay bên Quốc lộ 55, quán bánh hỏi An Nhứt ở tổ 4 xã Long Điền ngày nào cũng tấp nập khách dừng chân. Du khách từ TPHCM hay các vùng phụ cận mỗi lần về với biển Long Hải, Phước Hải đều ghé lại để thưởng thức hương vị đặc trưng không lẫn vào đâu được. Bà Trần Thị Anh Đào, chủ quán kể rằng gia đình bà đã có ba đời làm bánh hỏi. Thuở nhỏ, bà theo mẹ mang bánh ra chợ Đất Đỏ bán, chỉ với những mẻ bánh được hấp bằng lò trấu. Nghề được gìn giữ, khách ngày một đông, rồi ba chị em bà mở quán phục vụ ổn định như bây giờ.

Mỗi ngày, quán đón hàng trăm thực khách. Ngày thường dùng đến hai tạ bột, cuối tuần lên ba tạ, ngày lễ tết thậm chí bốn tạ vẫn không đủ bán. Bánh hỏi truyền thống nay được biến tấu thêm rau sống, thịt nướng, nem ram, bánh tráng và nước mắm chua ngọt để phù hợp khẩu vị du khách nhưng vẫn giữ nguyên cốt cách xưa: mềm, dai, thơm mùi gạo.

Điều làm nên thương hiệu An Nhứt chính là sự kỳ công trong từng công đoạn. Gạo phải ngâm qua đêm để hạt nở đều rồi mới đem xay. Bột phải đồ cho “chín tới”, sau đó mới ép sợi, hấp và cắt thành từng miếng đều nhau. Công đoạn nào cũng cần sự tỉ mỉ và kiên nhẫn. Bà Đỗ Thị Biểu – một người gắn bó lâu năm với nghề chia sẻ rằng bánh hỏi An Nhứt được làm từ gạo tẻ thơm pha chút gạo nếp để tạo độ dai. “Bánh muốn mềm và dẻo thì khâu pha bột là quan trọng nhất. Người làm phải cảm được độ bột trong tay, phải hiểu để bánh càng ăn càng có vị ngọt”, bà nói.

Sợi bánh An Nhứt nhỏ, mỏng, mịn, ăn vào có vị bùi của nếp, vị thanh của gạo. Khi cuốn cùng thịt nướng, rau sống, dưa leo, đồ chua rồi chấm nước mắm pha, món ăn vừa dân dã lại vừa tinh tế, khiến ai từng thử một lần đều khó quên.

Nghề làm bánh hỏi An Nhứt được cho là xuất hiện từ cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII. Hơn ba trăm năm trôi qua, nghề vẫn tồn tại và phát triển dựa trên sự bền bỉ của những gia đình gìn giữ bí quyết gia truyền. Hiện xã Long Điền còn khoảng năm hộ làm bánh theo lối truyền thống, mỗi hộ vừa sản xuất vừa kinh doanh tại chỗ.

Một nghệ nhân trong làng, ông Trần Văn Hòa, cho biết khoảng mười năm gần đây, nghề làm bánh bắt đầu ứng dụng máy móc ở một số công đoạn để đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của khách. Máy ép bột, máy hấp giúp rút ngắn thời gian, giảm sức lao động nhưng không làm mất đi hương vị đặc trưng. “Dù máy móc hỗ trợ, nhưng bí quyết pha bột và kiểm soát độ chín – độ dẻo của sợi bánh thì vẫn phải dựa vào kinh nghiệm của người thợ”, ông chia sẻ.

Điều đáng mừng là nghề truyền thống này đã trở thành một điểm đến du lịch hấp dẫn. Từ năm 2000 đến nay, làng nghề bánh hỏi An Nhứt thu hút đông đảo du khách, đặc biệt là khách quốc tế muốn tìm hiểu văn hóa bản địa. Nhiều công ty lữ hành đã đưa làng nghề vào tour trải nghiệm. Tại đây, du khách không chỉ thưởng thức bánh tại lò mà còn được trực tiếp quan sát hay tự tay tham gia các công đoạn: ép bột, bắt bánh, hấp bánh. Bởi mỗi sợi bánh không chỉ chứa hương vị mà còn là câu chuyện về lao động, về truyền thống và niềm tự hào của người dân địa phương.

Một lãnh đạo xã Long Điền cho biết địa phương định hướng phát triển làng nghề theo hướng gắn sản xuất với du lịch. Sự kết hợp này giúp tăng thu nhập cho các hộ làm nghề, đồng thời quảng bá văn hóa ẩm thực đặc trưng của vùng đất phía đông TPHCM đến bạn bè trong và ngoài nước.

Di sản bước ra đời sống đương đại

Bánh hỏi An Nhứt không đơn thuần là món ăn mà còn là sự kết tinh của ký ức, của lao động thủ công, của truyền thống gia đình và cộng đồng. Ảnh minh họa.

Việc nghề làm bánh hỏi An Nhứt được Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia vào tháng 12/2024 là bước ngoặt quan trọng. Trước đó, năm 2016, nghề đã được UBND tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu công nhận là nghề truyền thống. Hai lần ghi danh không chỉ là sự tôn vinh mà còn mở ra cơ hội lớn để bảo tồn, phát huy di sản trong đời sống hôm nay.

Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của du lịch địa phương, bánh hỏi An Nhứt trở thành cầu nối giao thoa giữa quá khứ và hiện tại. Những gia đình làm nghề đang tiếp tục truyền lửa cho thế hệ trẻ, vừa giữ gìn kỹ thuật truyền thống vừa tìm cách sáng tạo để phù hợp thị hiếu mới. Mỗi sợi bánh được ép ra, mỗi mẻ bánh được hấp chín đều chứa đựng niềm tự hào và tinh thần gìn giữ giá trị văn hóa quê hương.

Ngày trở gió hay nắng gắt, khách vẫn tấp nập ghé quán. Bánh được làm liên tục, nóng hổi, mang hương gạo mới. Người dân Long Điền tin rằng hương vị ấy là điều khiến du khách nhớ đến An Nhứt – một làng nghề bình dị mà bền bỉ, nơi những sợi bánh mỏng manh đã trở thành biểu tượng văn hóa của cả vùng đất. Và với danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, món ăn dân dã ấy đã bước ra khỏi phạm vi địa phương để trở thành niềm tự hào chung của TP.HCM và của ẩm thực Việt Nam.