Dù tuổi đã cao và không còn trực tiếp bám vách, treo mình trong các hang yến như thời trai trẻ, ông vẫn tiếp tục đồng hành với nghề bằng cách truyền dạy kỹ thuật cho lớp thợ sau, giữ gìn nghề truyền thống quý giá của quê hương.

Trong căn nhà nhỏ ở số 17/7 đường Nguyễn Văn Thành, nghệ nhân Võ Văn Cam cẩn thận lau chùi từng món dụng cụ khai thác tổ yến mà ông đã gắn bó suốt nhiều thập kỷ. Những chiếc móc, nĩa, đục… từng theo ông vượt sóng gió đến khắp các hòn đảo như Hòn Nội, Hòn Ngoại, Hòn Chà Là, Hòn Mun… giờ trở thành những kỷ vật chứa đựng cả một đời làm nghề. Gương mặt sạm nắng gió, đôi bàn tay chai sần khiến người đối diện dễ dàng hình dung chặng đường gian nan của một người thợ từng treo mình trên những vách đá cao chót vót giữa biển khơi.

“Tôi là đời thứ tư trong gia đình có năm đời làm nghề yến. Hồi nhỏ theo cha ra đảo, tôi được nhờ vào những hang nhỏ mà người lớn không chui vào được để hái tổ yến. Từ đó, tôi được rèn nghề theo kiểu cha truyền con nối”, ông Cam kể. Tình yêu nghề đến với ông tự nhiên như hơi thở, được nuôi dưỡng bằng những tháng ngày rong ruổi cùng cha trên các chuyến ghe vượt sóng.

Theo nghệ nhân Võ Văn Cam, nghề khai thác tổ yến đòi hỏi sự gan dạ, khéo léo và nhất là kinh nghiệm dày dặn. Người thợ phải nhớ từng mẩu đá, từng vị trí đặt tay, đặt chân ở những vách đá dựng đứng, có nơi cao từ 50 – 100m. “Ngày xưa, người thợ giỏi lắm, nhớ từng hang, từng hốc yến làm tổ. Những kiến thức đó đều được truyền miệng, chỉ dẫn trực tiếp từ người trước cho người sau”, ông hồi tưởng.

Dù vất vả và nguy hiểm, nghề vẫn cuốn hút ông bởi cảm giác đứng giữa biển trời bao la, nghe tiếng sóng vỗ dưới chân, nhìn thấy thành quả sau từng lần thu hoạch. Ngày trước, dụng cụ làm nghề cũng rất thô sơ: ghe thuyền nhỏ, sào chĩa, dao rựa, đèn pin, dây mây cột giàn giáo… Với những hang cao, người thợ phải leo lên đỉnh rồi dùng dây đu xuống; còn những hang quá hẹp phải sử dụng sào móc bằng thép nối với dây để luồn vào kẽ đá lấy tổ. Những thao tác ấy vừa nguy hiểm vừa đòi hỏi cảm giác tinh tế để không làm tổ “chảy” xuống biển.

Do tính chất quý hiếm và công phu trong khai thác, yến sào được xem như "đặc sản cao cấp", đồng thời là nét văn hóa đặc trưng của vùng biển đảo. Ảnh minh họa.

Điều trân quý nhất ở những người làm nghề như nghệ nhân Võ Văn Cam chính là ý thức bảo tồn loài chim yến quý hiếm. Từ nhiều đời, người thợ yến luôn tuân thủ nguyên tắc chỉ lấy tổ trống, không lấy tổ khi có trứng hoặc chim non; thu hoạch đúng thời điểm, tránh gây xáo trộn môi trường sống của yến; vệ sinh hang sạch sẽ sau mỗi mùa. Những quy tắc đó trở thành “luật nghề”, được các thế hệ thợ yến tuân thủ như một cách tri ân thiên nhiên.

Dù không còn trực tiếp khai thác, nghệ nhân Võ Văn Cam vẫn tiếp tục đóng góp cho nghề bằng việc truyền dạy kinh nghiệm cho nhiều người trẻ. Những cái tên như Trần Vũ, Dương Văn Sơn, Dương Thanh Dũng, Võ Dương Minh Trí, Nguyễn Thái Châu, Nguyễn Duy Hòa… đều là học trò được ông “cầm tay chỉ việc”, tận tình hướng dẫn từng kỹ thuật, từng lưu ý nhỏ trong quá trình khai thác yến. “Nhờ chú Cam mà tôi được học nghề bài bản, có thu nhập ổn định và quan trọng hơn là hiểu rõ trách nhiệm bảo vệ loài chim yến”, anh Nguyễn Duy Hòa chia sẻ.

Nhiều năm qua, nghề khai thác yến sào ở Nha Trang vẫn được duy trì bằng hình thức truyền nghề trực tiếp, dựa trên sự tận tâm của những người như nghệ nhân Võ Văn Cam. Với ông, điều quý nhất không chỉ là những tổ yến tinh khiết, mà là việc những tinh hoa, kỹ nghệ cha ông để lại có thể tiếp tục sống, tiếp tục lan tỏa qua từng thế hệ. Đó cũng là cách ông góp phần giữ gìn một nghề truyền thống độc đáo, gắn liền với văn hóa biển đảo Nha Trang.