TP.HCM và khu vực kinh tế trọng điểm phía Nam đang đối diện với thách thức lớn từ ô nhiễm không khí, trong đó, khí thải từ các phương tiện giao thông, đặc biệt là động cơ diesel, đã trở thành nguồn gây hại hàng đầu.

Người dân TPHCM đeo khẩu trang ra đường để bảo vệ sức khỏe trước ô nhiễm không khí (ảnh chụp tại giao lộ Nguyễn Thị Minh Khai - Cống Quỳnh, phường Cầu Ông Lãnh, TPHCM) Ảnh: HOÀNG HÙNG

Động cơ diesel đang là nguồn phát thải lớn gây bụi mịn và khí độc tại

Dữ liệu quan trắc cho thấy ô nhiễm tại TP.HCM tập trung chủ yếu vào hàm lượng bụi mịn PM2.5, với mức độ thường tăng cao theo tính quy luật mùa, đặc biệt từ cuối năm trước kéo dài tới đầu năm sau, tập trung tại các khu vực mật độ giao thông lớn. Giao thông đường bộ, nhất là các phương tiện sử dụng động cơ diesel, được xác định là nguồn đóng góp đáng kể vào lượng phát thải các chất độc hại như NOx (ôxit nitơ, một nhóm khí gây ô nhiễm không khí có hại) và PM.

Tại TP.HCM, các nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra phương tiện sử dụng động cơ diesel là một trong những nguồn phát thải chính của bụi mịn PM2.5, NOx và SOx các tác nhân gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và môi trường đô thị.

Để xử lý nguồn phát thải độc hại từ động cơ diesel, công nghệ xử lý xúc tác chọn lọc (SCR) sử dụng dung dịch xử lý khí thải diesel (DEF) được coi là chìa khóa kỹ thuật. Công nghệ này có khả năng xử lý lên đến trên 90% lượng NOx trong khí thải, đồng thời giúp tiết kiệm nhiên liệu khoảng 3-5%.

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Bùi Minh Thạnh cho biết khu vực Đông Nam Bộ, với vai trò đầu tàu kinh tế, có mật độ phương tiện vận tải hàng hóa, vận tải liên tỉnh và vận tải đường thủy cao nhất cả nước, đang chịu áp lực lớn từ phát thải giao thông.

Ông Thạnh nhấn mạnh những dữ liệu thực tiễn, bằng chứng khoa học, mô hình tiên tiến và kinh nghiệm quốc tế được trình bày tại hội thảo là nguồn tham khảo quan trọng cho TP.HCM trong quá trình hoàn thiện chính sách quản lý chất lượng không khí. Trên cơ sở đó, thành phố sẽ ưu tiên các nhóm giải pháp trọng tâm gồm: Hoàn thiện thể chế và tiêu chuẩn khí thải; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sạch và nhiên liệu thân thiện môi trường; phát triển hệ sinh thái logistics xanh; đồng thời huy động nguồn lực xã hội và tăng cường hợp tác vùng.

Hội thảo “Giảm thiểu ô nhiễm từ khí thải phương tiện giao thông sử dụng động cơ diesel: Thực trạng và giải pháp tại khu vực Đông Nam Bộ”.

Chi phí và cần chính sách đột phá

Một trong những rào cản lớn nhất đối với việc chuyển đổi phương tiện là chi phí. Việc lắp đặt hệ thống SCR và chi phí sử dụng DEF làm tăng tổng chi phí sở hữu xe từ 10-15%, tạo áp lực lớn lên các doanh nghiệp vận tải vừa và nhỏ.

Theo Phó Chủ tịch UBND TP.HCM, thành phố hiện có hơn 12,7 triệu phương tiện giao thông, gồm 1,4 triệu ô tô và 11,3 triệu xe máy. Trong cơ cấu này, phương tiện sử dụng động cơ diesel tiếp tục được xác định là nguồn phát thải lớn, đóng góp đáng kể vào nồng độ bụi mịn PM2.5 và các khí độc hại trong không khí.

Tại hội thảo, ThS Bùi Học Phi (Chi cục Bảo vệ môi trường miền Nam, Cục Môi trường) phân tích các chỉ số ô nhiễm không khí tại Hà Nội và TP.HCM, cho biết nguyên nhân chủ yếu đến từ hoạt động giao thông, xây dựng, công nghiệp, cùng một số hoạt động đốt mở như đốt rơm rạ, bếp than, kết hợp với điều kiện khí hậu bất lợi. Do đó, ông Phi khẳng định việc kiểm soát ô nhiễm không khí từ phương tiện diesel là hết sức cần thiết để hướng tới mục tiêu giao thông xanh tại Việt Nam.

Phó Tổng Giám đốc PVN Lê Xuân Huyên cho rằng để giải quyết ô nhiễm hiệu quả, điều quan trọng là “xác định đúng căn bệnh”, nhận diện chính xác nguồn phát thải để xây dựng giải pháp phù hợp. Hội thảo vì vậy tập trung vào hai nội dung chính: Đánh giá thực trạng ô nhiễm môi trường tại các đô thị lớn, đặc biệt là TP.HCM và vùng Đông Nam Bộ; đồng thời phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cùng cơ chế chính sách nhằm giảm thiểu phát thải từ phương tiện giao thông diesel một cách hiệu quả.

​Để giải quyết vấn đề này, cần có sự vào cuộc mạnh mẽ của chính quyền thông qua các chính sách hỗ trợ tài chính có tính đột phá. Các đề xuất bao gồm việc áp dụng trợ cấp một phần chi phí lắp đặt hệ thống xử lý khí thải cho xe cũ, cùng với ưu đãi thuế cho việc mua sắm phương tiện mới sử dụng công nghệ xanh.

Song song với hỗ trợ tài chính, thành phố cũng cần xem xét các giải pháp quản lý giao thông như thực hiện lộ trình áp dụng tiêu chuẩn khí thải quốc gia theo từng mức đã được ban hành và nghiên cứu việc hạn chế phương tiện phát thải cao vào các khu vực, khung giờ nhất định.

​Hơn nữa, do đặc thù giao thông liên tỉnh, việc kiểm soát khí thải cần có sự phối hợp đồng bộ giữa TP.HCM và các tỉnh lân cận trong khu vực Đông Nam Bộ để tạo ra một hệ sinh thái vận tải xanh và bền vững trên quy mô lớn.