Từ di sản đến hệ sinh thái sáng tạo

Làng nghề gốm Bát Tràng. Ảnh: TITC

Hà Nội sở hữu hệ thống làng nghề phong phú bậc nhất cả nước với hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó hơn 300 làng nghề truyền thống đã được công nhận. Những làng nghề này không chỉ là biểu tượng văn hóa, mà còn là trụ cột kinh tế, góp phần định hình bản sắc Thăng Long. Tuy nhiên, quá trình hội nhập, thay đổi mô hình tăng trưởng và yêu cầu phát triển bền vững đang đặt làng nghề trước nhiều thử thách.

Để khai thác tiềm năng này, Trung tâm tinh hoa làng nghề Việt ở Bát Tràng, Trung tâm Xúc tiến đầu tư và Hỗ trợ doanh nghiệp Hà Nội phối hợp Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội tổ chức tọa đàm “Đánh thức giá trị làng nghề: Kết nối đầu tư – Lan tỏa văn hóa Thăng Long”.

Các chuyên gia tham dự thống nhất cần thay đổi tư duy phát triển làng nghề. Thay vì coi làng nghề như các đơn vị sản xuất đơn lẻ, cần hình thành mô hình “hệ sinh thái làng nghề” – nơi kinh tế, văn hóa, môi trường và du lịch hòa quyện, giúp sản phẩm thích ứng với thị trường hiện đại. PGS.TS Đặng Mai Anh, nguyên Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội, nhấn mạnh sản phẩm làng nghề cần được thiết kế kỹ lưỡng về chất liệu, hoa văn, màu sắc và công năng sử dụng, đồng thời truyền tải tinh thần vùng đất, con người và lịch sử nghề. Xu hướng thủ công mỹ nghệ năm 2026 sẽ kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, phát triển bền vững và cá nhân hóa sản phẩm.

Chuyên gia văn hóa Vũ Hy Thiều cho rằng, mỗi làng nghề có thể trở thành điểm đến du lịch quan trọng nếu được đầu tư đúng hướng. “Đầu tư cho văn hóa cũng là đầu tư cho thương hiệu và trải nghiệm du khách, từ đó nâng giá trị gia tăng của sản phẩm và cải thiện thu nhập cho người thợ”, ông Thiều nhấn mạnh.

Nền tảng cho sự phát triển bền vững

Sản phẩm làng nghề lụa Vạn Phúc. Ảnh: TITC

Phiên tọa đàm cũng đề cập đến “Làng nghề thông minh – Làng nghề xanh”, tập trung vào ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong sản xuất và tiêu thụ, phát triển tiêu chí làng nghề xanh sạch an toàn, cùng chính sách hỗ trợ công nghiệp văn hóa làng nghề. Hạ tầng số được xác định là yêu cầu cấp thiết, bao gồm xây dựng nền tảng trực tuyến, hệ thống truy xuất nguồn gốc và đào tạo kỹ năng số cho lao động trẻ.

Một thách thức lớn khác là nguồn nhân lực. Hiện khoảng 60-70% lao động lành nghề là người lớn tuổi, trong khi lực lượng trẻ tìm việc khác ổn định hơn. Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh từ làng nghề mây tre đan Phú Nghĩa nhấn mạnh khoảng cách giữa đào tạo và thực hành nghề vẫn còn xa, cần đầu tư khoa học công nghệ để thu hút thế hệ trẻ trở về làng nghề với mức thu nhập hấp dẫn.

Nhằm tạo cơ chế hỗ trợ bền vững, Kỳ họp thứ 28 HĐND TP. Hà Nội đã thông qua Nghị quyết quy định chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát triển làng nghề, có hiệu lực từ 1/1/2026. Nghị quyết áp dụng cho doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ hợp tác và hộ gia đình sản xuất ngành nghề nông thôn, cũng như các tổ chức, cá nhân tham gia quản lý ngành nghề.

Theo Nghị quyết, nghệ nhân nhân dân được hỗ trợ một lần 40 triệu đồng; nghệ nhân ưu tú 30 triệu đồng; nghệ nhân Hà Nội 20 triệu đồng. Hoạt động truyền dạy được nâng mức bồi dưỡng, đi công tác kết nối vùng nguyên liệu được chi trả 100% chi phí đi lại, lưu trú và ăn nghỉ. Các cơ sở sản xuất được hỗ trợ 50% chi phí mua máy móc, thiết bị và dây chuyền sản xuất mới, tối đa 500 triệu đồng mỗi cơ sở. Ngoài ra, các cơ sở cần di dời khỏi khu dân cư được hỗ trợ tháo dỡ, vận chuyển, miễn tiền thuê đất và mặt nước, cùng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp.

Bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, nhấn mạnh: “Đầu tư khoa học công nghệ và trung tâm đổi mới sáng tạo sẽ giúp thế hệ trẻ lựa chọn trở về làng nghề với mức thu nhập hấp dẫn, giữ gìn và lan tỏa nghề truyền thống đời nối đời.” Bà Trần Thị Phương Lan, Chủ tịch danh dự Hiệp hội, cũng lưu ý cần ưu tiên quy hoạch tổng thể, hạ tầng kết nối, công trình bảo tồn, công nghệ thiết kế, môi trường và vùng nguyên liệu, gắn chặt với du lịch và phát triển dài hạn.

Với các chính sách đồng bộ, Hà Nội đang hướng tới xây dựng hệ sinh thái làng nghề thông minh, xanh và bền vững, biến nghề truyền thống thành trụ cột phát triển công nghiệp văn hóa, nâng cao sức cạnh tranh sản phẩm Thủ đô và góp phần giữ gìn bản sắc Thăng Long trong thời hội nhập sâu rộng.