Chính phủ đã hỗ trợ sự phát triển của các làng nghề thông qua quy hoạch phát triển các khu, cụm, điểm công nghiệp làng nghề với cơ sở hạ tầng tốt hơn. Theo một số Nghị định của Chính phủ thì các dự án đầu tư sản xuất kinh doanh trong các khu, cụm, điểm công nghiệp của làng nghề được miễn tiền thuê đất 11 năm và được xem xét vay vốn tín dụng đầu tư của Nhà nước với mức không quá 70% tổng mức đầu tư. Trong những năm qua, việc xây dựng các khu, cụm, điểm công nghiệp trong làng nghề được thực hiện ở nhiều nơi. Các khu, cụm, điểm công nghiệp làng nghề ở Việt Nam thường là khu vực hạ tầng kỹ thuật được xây dựng nhằm tập trung các cơ sở sản xuất trước đây vốn nằm trong khu vực dân cư của các làng nghề để tạo điều kiện cho các cơ sở sản xuất có mặt bằng rộng hơn và dễ xử lý vấn đề môi trường hơn. Có thể nói các CCNLN hiện nay hoạt động chưa hiệu quả so với mục tiêu ban đầu của Chính phủ. Nhiều nơi không thể thu hút được các cơ sở sản xuất di chuyển vào và phải để hoang.

Sự phát triển của các CCNLN cũng gặp nhiều khó khăn. Các doanh nghiệp và cơ sở sản xuất trong đó được hình thành một cách tự nhiên với truyền thống lịch sử lâu dài. Mối liên kết bên trong của các CCNLN khá đa dạng, từ liên kết mạng lưới cho tới các liên kết thuận chiều và liên kết ngược chiều. Chính đặc trưng về sự liên kết này đã mang lại lợi thế cho sự phát triển của các CCNLN. Tuy vậy, sự liên kết này trong các CCNLN cũng như sự liên kết của CCNLN với các tổ chức bên ngoài còn yếu nên đã hạn chế sự phát triển

Liên kết mạng lưới là yếu tố rất quan trọng đối với gia tăng năng lực cạnh tranh và đẩy mạnh phát triển bền vững của CCNLN. Mạng lưới liên kết giá trị của CCNLN bao gồm: Liên kết dọc giữa các nhà cung cấp nguyên vật liệu đầu vào, nhà cung ứng vật tư thiết bị, nhà sản xuất và khách hàng; Liên kết ngang giữa các nhà sản xuất dưới hình thức hợp tác xã, hiệp hội làng nghề hoặc các loại hình công ty liên doanh, công ty cổ phần,.. Liên kết tương hỗ giữa các cơ sở sản xuất kinh doanh và các tổ chức hỗ trợ kinh doanh nhằm nâng cao chất lượng, năng suất và đảm bảo tính bền vững của chuỗi.

Các cơ sở sản xuất trong các CCNLN tuyệt đại đa số là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, thậm chí “siêu nhỏ” (Hộ kinh doanh), thường lấy nơi cư trú là nơi sản xuất. Hình thức tổ chức sản xuất trong các làng nghề hiện nay chủ yếu là hộ gia đình với số lượng nhỏ các doanh nghiệp có quy mô. Sự gắn kết giữa người sản xuất nguyên liệu với các cơ sở sản xuất chế biến ngành nghề chưa chặt chẽ. Sự liên kết giữa doanh nghiệp thương mại dịch vụ, du lịch với các cơ sở sản xuất còn hạn chế. Đặc biệt, sự liên kết giữa các cơ sở sản xuất trong các CCNLN với các trường đại học, các viện nghiên cứu hầu như không có.

Đứng trước thực tiễn hiện nay nhiều làng nghề không còn tồn tại hay ngày càng suy yếu và mai một dần. Các nguyên nhân chính bao gồm: Thị trường đầu ra khó khăn do khủng hoảng kinh tế và biến động thời tiết ảnh hưởng đến nhu cầu khách hàng; Phụ thuộc nguồn cung ứng nên không làm chủ về nguyên liệu và giá cả nên phát triển không ổn định; Thiếu lao động có nghề vì thế hệ trẻ không còn tâm huyết với các nghề truyền thống; Do các chính sách hỗ trợ phát triển làng nghề không hiệu quả.

Muốn tăng cường liên kết kinh tế ở các cụm công nghiệp làng nghề cần lưu ý những yếu tố sau đây:

Thứ nhất, chú trọng vào việc liên kết với các trường đại học, viện nghiên cứu hay các doanh nghiệp lớn đầu ngành bên ngoài làng, theo lý thuyết sự liên kết với các doanh nghiệp lớn có thể coi là liên kết trục và nan hoa. Liên kết này giúp doanh nghiệp làng nghề nâng cao tính mới cho các sản phẩm hiện tại, hay tạo ra các sản phẩm mới của làng. Ngoài ra đổi mới không chỉ là đổi mới sản phẩm mà còn là đổi mới về quy trình sản xuất, đổi mới về cách thức quản trị doanh nghiệp.

Thứ hai, phát triển liên kết với các đại lý chuyên tìm kiếm thị trường, nếu hiện tại chưa có, cần thúc đẩy các doanh nghiệp hỗ trợ dịch vụ tham gia vào chuỗi giá trị của làng nghề. Điều này giúp mở rộng thị trường của làng nghề, giảm thiểu các chi phí mà hiện nay các doanh nghiệp đang thực hiện dành cho hoạt động bán hàng. Liên kết với khối dịch vụ giúp kinh tế làng nghề tăng trưởng rõ rệt.

Thứ ba, tăng cường hỗ trợ của chính phủ thông qua việc ban hành các chính sách thuế và hỗ trợ tiếp cận vốn cho các doanh nghiệp làng nghề thông qua các hiệp hội và hợp tác xã. Đây là những nhu cầu thiết thực nhất của các doanh nghiệp trong giai đoạn gần đây, do đó để khuyến khích mối liên kết bên trong làng nghề, cần có những hỗ trợ mang tính thực tế và thiết thực cho làng nghề.

Thứ tư, Nhà nước có vai trò quan trọng hàng đầu trong việc hình thành và phát triển các cụm liên kết công nghiệp. Điều cần nhấn mạnh là vai trò của Nhà nước thể hiện rõ nét không phải bằng các can thiệp trực tiếp, mà bằng các cơ chế chính sách tổng hợp hay tạo ra một môi trường tốt nhất với hạ tầng cơ sở thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động trong cùng một lĩnh vực liên kết với nhau.

Thứ năm, phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của chính quyền địa phương và các quan hệ liên kết trong phát triển cụm công nghiệp làng nghề và kết nối giữa các cụm công nghiệp làng nghề. Việc phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của chính quyền địa phương trong việc hình thành và phát triển các cụm công nghiệp làng nghề phải được đặt trong khuôn khổ sự kiểm soát và điều phối thống nhất từ Trung ương, nhằm phòng ngừa tính cục bộ, bản vị địa phương chủ nghĩa và để thúc đẩy quan hệ liên kết giữa các địa phương trong một vùng và giữa các vùng trong cả nước.

TS.Tôn Gia Hóa
Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam