Thành phố Hà Nội có khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó 337 làng nghề truyền thống được công nhận. Hệ thống làng nghề truyền thống không chỉ phản ánh chiều sâu lịch sử - văn hóa của Thủ đô, mà còn là nguồn lực quan trọng, có ý nghĩa nền tảng thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, dưới tác động của quá trình đô thị hóa, cơ chế thị trường và những hạn chế trong công tác bảo tồn, nhiều làng nghề truyền thống đã và đang đứng trước nguy cơ bị mai một, thậm chí mất hẳn các giá trị văn hóa đặc trưng.

Kỳ 1: Hà Nội đối diện thách thức suy giảm, mai một làng nghề truyền thống

Thành phố Hà Nội - Thủ đô nghìn năm văn hiến là kho tàng di sản văn hóa phong phú, đa dạng, giàu giá trị, trong đó, các làng nghề truyền thống giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Với khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, Thành phố Hà Nội cũng là nơi tập trung số lượng làng nghề và nghệ nhân nhiều nhất cả nước. Tính đến đầu năm 2025, có 337 làng nghề, làng nghề truyền thống được Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội công nhận, hội tụ 47 trong tổng số 52 nghề truyền thống của cả nước, thuộc địa bàn 24/30 quận, huyện, thị xã, gồm 268 làng được công nhận danh hiệu Làng nghề, 59 làng được công nhận danh hiệu Làng nghề truyền thống thuộc 6 nhóm nghề(1).

Các làng nghề truyền thống của Hà Nội có lịch sử lâu đời, hàm chứa giá trị sáng tạo cao, thể hiện qua hệ thống sản phẩm thủ công đa dạng, độc đáo, tinh xảo, giàu bản sắc văn hóa, tiêu biểu như: đúc đồng Ngũ Xã, kim hoàn Định Công, mây tre đan Phú Vinh, chuồn chuồn tre Thạch Xá, nón Chuông, sơn mài Hạ Thái, quạt Chàng Sơn, rối nước Đào Thục, hoa Tây Tựu, thêu Quất Động, tò he Xuân La, khảm trai Chuôn Ngọ... Nhiều sản phẩm làng nghề được xây dựng và công nhận thương hiệu, từng bước khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế. Sản phẩm của các làng nghề truyền thống Hà Nội là sự kết hợp giữa giá trị văn hóa và trình độ kỹ thuật thủ công, phản ánh sự sáng tạo, khéo léo, sự kết tinh giá trị thẩm mỹ, bàn tay và khối óc tài hoa của các nghệ nhân, được truyền nối qua nhiều thế hệ. Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, các sản phẩm này còn phản ánh sinh động lối sống, phong tục, tập quán, thẩm mỹ và khát vọng của người Thăng Long - Hà Nội, trở thành di sản văn hóa dân tộc. Những giá trị đó được lưu giữ không chỉ trong sản phẩm, mà còn trong ký ức văn hóa dân gian, qua ca dao, thơ ca:

“The La, lĩnh Bưởi, chồi Phùng

Lụa vân Vạn Phúc, nhiễu vùng Mỗ Bôn”

Hay:

“Gió đưa cành trúc la đà

Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương

Mịt mù khói tỏa ngàn sương

Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ”

Không chỉ ca ngợi những sản phẩm thủ công truyền thống của Hà Nội mà còn phản ánh vai trò đặc biệt của làng nghề trong đời sống văn hóa truyền thống của Thủ đô.

Trên cơ sở những sản phẩm văn hóa độc đáo đó, du lịch văn hóa làng nghề đã và đang trở thành một thế mạnh của Hà Nội, đồng thời là nền tảng thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa. Ở chiều ngược lại, sự phát triển công nghiệp văn hóa có ý nghĩa quan trọng, thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa làng nghề truyền thống Hà Nội và công tác bảo tồn, phát huy bản sắc dân tộc, đưa văn hóa thực sự trở thành động lực quan trọng, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô.

Mặc dù sở hữu nhiều tiềm năng và lợi thế, việc khai thác, phát huy giá trị các làng nghề truyền thống phục vụ phát triển công nghiệp văn hóa ở Hà Nội hiện nay vẫn chưa tương xứng. Vấn đề nổi bật và đáng lo ngại nhất là tình trạng suy giảm, mai một, thậm chí biến mất của các làng nghề truyền thống. Trong những thập niên qua, địa bàn Thành phố Hà Nội có hàng trăm làng nghề dừng hoạt động hoặc không còn duy trì được nghề truyền thống, nhiều giá trị văn hóa đặc trưng của làng nghề đứng trước nguy cơ biến mất hoàn toàn. Tiêu biểu là sự mai một của các làng nghề giấy dó truyền thống ở khu vực Cầu Giấy, vùng Bưởi; làng nghề giấy dó An Cốc - chốn Tổ nghề giấy dó Việt Nam; làng nghề giấy sắc Nghĩa Đô; làng nghề giấy dó Vân Canh; đúc đồng Ngũ Xã; sơn mài Đông Mỹ; nhạc cụ Đào Xá; lược Phùng Xá; dệt the La Khê...

Dưới tác động mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa, sức ép cạnh tranh của thị trường, những hạn chế về quy mô sản xuất, công nghệ, môi trường và nguồn nhân lực kế cận, tốc độ suy giảm các làng nghề truyền thống diễn ra ngày càng nhanh. Đến năm 2025, Hà Nội chỉ còn khoảng 800 làng nghề và làng có nghề. Thành phố tiếp tục rà soát, đưa ra khỏi “Danh sách công nhận danh hiệu làng nghề, làng nghề truyền thống” 29 làng nghề đã mai một(2). Ngay cả các làng nghề truyền thống đang hoạt động cũng phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì nghề, bảo tồn các giá trị văn hóa cốt lõi. Điều này ảnh hưởng rất lớn đến khả năng khai thác giá trị văn hóa làng nghề, phục vụ phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô.

Trong bối cảnh đó, vấn đề cấp thiết đặt ra đối với Thành phố Hà Nội là cần có chiến lược, giải pháp hiệu quả, đồng bộ để khôi phục, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa làng nghề truyền thống, tạo ra những sản phẩm văn hóa đặc sắc, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô trong giai đoạn hiện nay