Người Thái là một trong 54 dân tộc ở nước ta. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, dân tộc Thái đã góp công sức lớn lao đáng ghi nhận vào truyền thống xây dựng và bảo vệ đất nước Việt Nam. Đó cũng chính là quá trình người Thái tạo lập ra những giá trị văn hóa mang đậm bản sắc tộc người, đóng góp vào kho tàng di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam. Bởi vậy, việc nghiên cứu văn hóa của người Thái ở nước ta là một trong những vấn đề quan trọng và cấp thiết nhằm góp phần nhận thức văn hóa và lịch sử của dân tộc Thái cũng như sự đóng góp của văn hóa Thái vào văn hóa Việt Nam. Thông qua đó góp phần nghiên cứu các mối quan hệ của văn hóa Thái với các nhóm Thái ở những vùng khác nhau trên đất nước ta, cũng như với văn hóa của người Thái trong khu vực Đông Nam Á.

Dệt thổ cẩm là nghề truyền thống được người Thái Mai Châu giữ gìn theo thời gian.

Ở Việt Nam, vùng núi rừng Tây Bắc là một trong những địa bàn sinh tụ lâu đời của người Thái với hai nhóm Thái chính là Thái Trắng và Thái Đen ngoài ra người Thái còn ở vùng Thanh – Nghệ. Ở Tây Bắc người Thái đã sáng tạo nên những giá trị văn hóa truyền thống khá đặc sắc, trong đó có nghề dệt được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, đây là 1 nghề thủ công có tính tiêu biểu và đặc thù trong sinh hoạt kinh tế văn hóa của người Thái, nó có vai trò thiết yếu trong cuộc sống con người. Hoạt động của nghề dệt của người Thái đã và đang góp phần quan trọng vào việc đảm bảo và nâng cao đời sống cư dân và phát triển kinh tế xã hội, văn hóa truyền thống tộc người. Hơn thế nữa nghề dệt cổ truyền của người Thái đã biểu hiện và phản ánh khá tiêu biểu những đặc điểm kinh tế xã hội văn hóa của họ. Nghiên cứu nghề dệt của người Thái từ truyền thống đến hiện đại, nhìn từ góc độ dân tộc học và khía cạnh văn hóa, sản xuất ban đầu nhằm lý giải những vấn đề về nguồn gốc và quá trình phát triển của nghề dệt, về các đặc điểm kinh tế - xã hội của người Thái và các mối quan hệ giao lưu kinh tế - văn hóa giữa người Thái với các tộc người khác trong khu vực, cũng như giữa văn hóa Thái với văn hóa của người Thái trong các khu vực của Tây Bắc cũng như giữa văn hóa Thái của người Thái trong khu vực của Việt Nam và ở Đông Nam Á. Những đặc điểm rút ra được trên cơ sở phân tích, hệ thống hóa vấn đề nghiên cứu, sẽ góp thêm tư liệu, cứ liệu khoa học cần thiết để nghiên cứu văn hóa Thái trong nền văn hóa Việt Nam thống nhất và đa dạng các sắc thái tộc người.

Sản phẩm từ Thổ cẩm - người Thái

Trong di sản thủ công nghiệp Việt Nam, cùng với nghề gốm, nghề liệu kim, nghề dệt trở thành nghề thủ công có vị trí đặc biệt, không thể thiếu trong đời sống cư dân. Việc nghiên cứu nghề dệt cổ truyền của người Thái không chỉ dừng ở việc miêu tả kỹ thuật, hiện vật một cách đơn thuần phiến diện, tách khỏi đời sống tộc người mà phải đặt nó trong mối quan hệ hữu cơ giữa đối tượng nghiên cứu với chủ nhân sáng tạo ra nó. Nghiên cứu nghề dệt cổ truyền của người Thái dưới góc độ dân tộc học không thể dừng lại ở việc khai thác các tri thức dân gian về kỹ thuật mà còn phải phân tích, lý giải những giá trị nhân văn, tư duy thẩm mỹ, tâm thức dân gian…của người Thái ở Tây Bắc. Cụ thể là ở hai vùng Yên Châu (Sơn La) của người Thái Đen và Mai Châu (Hòa Bình)của người Thái Trắng thông qua hàng loạt các hình thức biểu hiện và sử dụng sản phẩm dệt của họ trong tập quán, tín ngưỡng, lễ hội. Nghiên cứu họa tiết, hoa văn trên sản phẩm thể hiện nhân sinh quan, tâm lý tộc người qua từng thời đại trong tiến trình lịch sử.

Trong những năm gần đây nhờ công cuộc hiện đại đổi mới kinh tế và phát triển du lịch ở miền núi Tây Bắc đã tác động tích cực mạnh mẽ vào việc phục hồi và phát triển nghề thủ công truyền thống của một số dân tộc ít người ở các địa phương khác nhau, trong đó có nghề dệt truyền thống của người Thái Trắng ở Mai Châu (Hòa BÌnh) và người Thái Đen ở Yên Châu (Sơn La).

Gối (moan) người Thái

Sự hồi sinh này, một mặt do sự thúc đẩy của kinh tế thị trường, mặt khác cũng chính là xuất phát từ nhu cầu của xã hội nước ta nói chung đã có phần được nâng cao. Ở thành thị hàng dệt thổ cẩm của người Thái trở thành mốt của nam nữ thanh niên, có những bộ sưu tập mốt cách điệu từ trang phục dân tộc Thái đã góp mặt trong các cuộc trình diễn mốt thời trang trong và ngoài nước. Một điều qua trọng hơn nữa là người Thái, những chủ nhân sang tạo của nghề dệt truyền thống vẫn sử dụng một cách trang trọng bộ trang phục dân tộc Thái trong các dịp lễ hội, đám cưới, đám tang của cuộc sống cộng đồng, việc trao truyền nghề dệt cho con gái từ 7 đến 10 tuổi vẫn được các bà các mẹ chú trọng vì lẽ đó nghề dệt cổ truyền vẫn tồn tại bền bỉ cùng năm tháng như một điều tự nhiên trong cuộc sống của người dân tộc Thái ở Tây Bắc.