Ngôi Đình Ngọc Thạnh đứng đó hàng trăm năm, chứng kiến bao biến thiên lịch sử, vậy mà chỉ qua một đêm cuồng phong lại trở nên hoang tàn. Sự hư hỏng nặng nề ấy khiến UBND xã Tuy Phước Tây phải khẩn cấp gửi tờ trình xin chủ trương và hỗ trợ kinh phí từ tỉnh Gia Lai, đề xuất tổng mức đầu tư 5,9 tỷ đồng, trong đó riêng phần xây dựng đã lên tới 4,8 tỷ đồng, nhằm kịp thời gia cố, cứu lấy một di sản văn hóa đang đứng trước nguy cơ sụp đổ bất cứ lúc nào.

Ngôi đình cổ nơi tôn thờ Đức Thánh Trần

Đình Ngọc Thạnh tọa lạc trên vùng đất cao ráo có diện tích khoảng 932,7m², nằm về phía đông của làng thuộc thôn Ngọc Thạnh 1, xã Phước An, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định - nay thuộc địa giới hành chính xã Tuy Phước Tây, tỉnh Gia Lai. Ngôi đình được xây dựng cách đây hàng trăm năm, trải qua bao lần tu sửa nhưng vẫn giữ nguyên dáng vẻ mộc mạc, thâm nghiêm của thiết chế văn hóa làng xã Việt xưa.

Đường vào Đình Ngọc Thạnh, thôn Ngọc Thạnh 1, xã Tuy Phước Tây, tỉnh Gia Lai.

Đình tọa hướng Tây, hướng “tụ thủy” theo quan niệm phong thủy cổ, phía trước là mương nước từ đập Cây Me dẫn về đồng Bầu Diên. Những người cao niên trong làng kể lại: Ban đầu đình chỉ là mái lá đơn sơ, nhưng là nơi chở che tinh thần cho cả cộng đồng, là chốn hội họp, xử kiện, tế lễ, là trái tim của đời sống làng xã.

Qua bao năm, lớp lớp dân làng với họ Phạm, Nguyễn, Đinh, Trần, Đoàn, Hồ, Phan, Lê, Võ… đã góp công góp của dựng lại đình bằng gỗ núi, vách gạch, mái ngói. Đến năm 1941, đình được trùng tu lớn bằng gạch vôi vữa, mái ngói Đông Dương, nếp kiến trúc vẫn còn lưu giữ đến nay.

Đình Ngọc Thạnh hiện tại đã xuống cấp nghiêm trọng.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Đình Ngọc Thạnh được sử dụng làm trụ sở Việt Minh, nơi mở lớp bình dân học vụ, nơi tổ chức mít tinh, hội họp, là điểm tựa của phong trào cách mạng. Đến thời chống Mỹ và sau giải phóng, đình tiếp tục là nơi sinh hoạt cộng đồng, tổ chức các hoạt động văn hóa như tuồng, bài chòi, văn nghệ quần chúng, là những ký ức văn hóa mà không gian hiện đại khó lòng thay thế. Chính vì giá trị đó, ngày 16/5/2022, UBND tỉnh Bình Định (cũ) đã xếp hạng Đình Ngọc Thạnh là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.

Trước đây, Đình Ngọc Thạnh đã được trùng tu lại.

Điểm đặc biệt làm nên giá trị độc đáo của Đình Ngọc Thạnh chính là nơi đây thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo (Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn), vị anh hùng dân tộc được Nhân dân cả nước tôn kính. Trong đình hiện còn lưu giữ bản sắc phong của vua Tự Đức (năm 1850), phong cho Đức Thánh Trần tước hiệu: “Chí Trung Đại Nghĩa Phong Huân Vĩ Liệt Hiển Linh Trác Vĩ thượng thượng thượng đẳng thần”.

Dân làng đã rước sắc phong này từ quê hương Nam Định của Ngài về đặt trang trọng ở bàn thờ chính là minh chứng sinh động cho lòng tri ân sâu sắc của người dân đất Ngọc Thạnh đối với bậc thánh nhân đã dành cả đời vì quốc gia xã tắc. Hai câu đối trên trụ đình ca ngợi: “Quốc Tuấn anh hùng tạ trần cứu thế diệt Mông Cổ. Hưng Đạo hào kiệt thăng Vương hiển Thánh hộ sinh linh”.

Ông Phan Minh Tân (67 tuổi), thôn Ngọc Thạnh 1, xã Tuy Phước Tây là người trong coi đình hiện nay.

Không chỉ thờ Thành hoàng bổn cảnh, đình còn thờ Tả Ban, Hữu Ban, Ban Đại Đức là những người có công dựng làng, mở đất; thờ Ban Thanh Minh, nơi tưởng niệm những mồ mả không còn thân nhân trông nom. Tất cả tạo nên không gian tâm linh đa tầng, giàu tính nhân văn, nơi đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được kế thừa qua từng thế hệ.

Di tích xuống cấp nặng, nguy cơ mất hẳn một giá trị văn hóa

Hàng năm, dân làng Ngọc Thạnh gìn giữ nghi lễ Tế Xuân - Tế Thu “xuân thu nhị kỳ”, một truyền thống cổ truyền mang đậm nét nông nghiệp Việt. Tế Xuân (10/2 âm lịch) là cầu an, cầu mưa thuận gió hòa. Tế Thu (10/8 âm lịch), đại lễ tạ ơn thần linh, dịp lớn nhất trong năm. Ngày 20/8 âm lịch, giỗ Đức Thánh Trần thu hút đông đảo dân làng trở về. Mỗi lần lễ hội diễn ra, đình lại trở thành trung tâm giao cảm của cộng đồng, nơi kết nối con người với lịch sử, truyền thống và cội nguồn.

Đình được lợp bằng mái ngói Đông Dương.

Theo tờ trình của UBND xã Tuy Phước Tây, trước bão số 13, khung kèo trụ gỗ của đình đã bị mối mọt, mái ngói hư hỏng, một số cấu kiện bê tông nứt vỡ, di tích đã xuống cấp nghiêm trọng. Địa phương từng được phê duyệt khảo sát trùng tu trong năm 2025, nhưng dự án bị tạm dừng do chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Bão số 13 vừa qua khiến nhiều lớp mái ngói bị cuốn phăng, tường nứt toác, nền đình thấm nước, nhiều cấu kiện gỗ mục chực gãy. Nếu không kịp thời tu sửa, đình có thể sụp đổ hoàn toàn, kéo theo mất mát không thể phục hồi của một di sản quý.

Cơn bão số 13 làm tốc mái ngói Đình Ngọc Thạnh.

Chủ tịch UBND xã Tuy Phước Tây Tô Minh Chánh, cho biết: UBND xã khẩn cấp kiến nghị UBND tỉnh Gia Lai xem xét hỗ trợ kinh phí theo cơ chế tại Quyết định 26/2021/QĐ-UBND và Nghị quyết 52/2025 của HĐND tỉnh Gia Lai. Việc trùng tu, tôn tạo Đình Ngọc Thạnh không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn một di tích văn hóa cấp tỉnh, mà còn gìn giữ nơi thờ tự của cộng đồng, phục hồi không gian sinh hoạt lễ hội truyền thống, góp phần giáo dục lịch sử và đặc biệt là phát triển du lịch văn hóa tâm linh trong giai đoạn hiện nay.

Mái đình hiện không còn nguyên vẹn.

Ông Phan Minh Tân (67 tuổi), thôn Ngọc Thạnh 1, xã Tuy Phước Tây chia sẻ: Đình Ngọc Thạnh không chỉ là ngôi đình. Đó là chứng nhân lịch sử, là trung tâm hội tụ của văn hóa làng xã, là nơi người dân gửi gắm niềm tin vào đức độ của các bậc tiền nhân, là nơi hun đúc đạo lý truyền đời “Uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây”. Sau bão, nhìn mái đình long lở, những mảng gỗ mục ruỗng, những viên gạch rơi vãi trên sân, người dân Ngọc Thạnh 1 không chỉ tiếc công trình di tích lịch sử, mà tiếc cả một phần hồn quê đang bị thời gian và thiên tai bào mòn.

Khu ban thờ bị xuống cấp, tốc mái hư hỏng nghiêm trọng.

Việc trùng tu Đình Ngọc Thạnh lúc này không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn di sản, mà còn là trách nhiệm với lịch sử, với văn hóa, với thế hệ mai sau. Để mỗi dịp Xuân -Thu, tiếng trống làng lại vang lên; để ngày 20/8 âm lịch hằng năm, con cháu trong làng lại trở về dâng nén hương thơm lên Đức Thánh Trần. Điều đặc biệt hơn, để ngôi đình tiếp tục là điểm tựa tinh thần của cộng đồng trên vùng đất Tuy Phước Tây hôm nay như nét đẹp văn hóa tín ngưỡng khi nhớ về nguồn cội.