Lưu dấu làng nghề

Các thư tịch cổ trước đây lại không nhắc đến lịch sử hình thành làng nghề. Tư liệu dùng để nghiên cứu làng nghề đá chỉ có thể dựa vào nguồn tư liệu văn bia. Một trong những sản phẩm đá để khẳng định thời điểm nghề đá thủ công truyền thống của đất Quảng được hình thành là những tấm bia mà trên đó còn lưu dấu của niên đại tạo tác văn bia. Còn sản phẩm đá gia dụng khác thường không có niên đại nên khó hoặc không đủ dữ liệu để xác định mốc thời gian hình thành làng nghề đá thủ công.

Tấm bia có niên đại sớm nhất ở đất Quảng là bia mộ tiền hiền tộc Trần được lập vào năm 1498 hiện còn ở Hội An. Song, tấm bia này chưa đủ độ tin cậy. Văn bia 2 ngôi mộ cổ của vợ chồng ngài Câu kê họ Lê, mộ ông lập năm 1638, mộ bà lập năm 1645 (thuộc khu vực núi Non Nước hiện nay); 2 bia Ngũ Uẩn sơn cổ tích Phật tịch diệt lạc (1631) và Phổ Đà sơn linh trung Phật (1640) trên ngọn Thủy Sơn (Ngũ Hành Sơn) không có thông tin về người khắc đá. Chỉ trên bia Phổ Khánh tự bi (1678) mới có dòng chữ “san tượng Quán Khái xã” (thợ khắc đá xã Quán Khái).

Như vậy nghề đá thủ công truyền thống này của đất Quảng được hình thành muộn nhất cũng từ thế kỷ thứ 17. Đồng thời các nhà nghiên cứu ở TP.Đà Nẵng dựa vào tấm bia mộ tiền hiền tộc Huỳnh Bá lập vào thời Bảo Đại để cho rằng “tượng đá xã Quán Khái do tộc Huỳnh Bá khai sinh đầu tiên”.

Mục Núi sông của tỉnh Quảng Nam trong Đại Nam nhất thống chí có chép: “Năm Minh Mạng thứ 6, ngự giá Nam tuần, lên núi Tam Thai, xem khắp danh thắng, nhân đặt tên cho các động và khắc vào đá, có những tên: động Huyền Không, động Linh Nham, động Lăng Hư, động Vân Thông, động Tàng Chân, hang Vân Nguyệt và hang Thiên Long”. Điều này khẳng định vào năm 1825, các thợ đá địa phương đất Quảng đã rất khéo léo về nghề, có thể đu mình để khắc chữ trên các vách đá cheo leo, chênh vênh. Hiện còn thác bản văn bia Hoa Nghiêm động thạch giả do Viện Viễn Đông bác cổ (E.F.E.O) sưu tầm (N0 12620 a, b) cùng 2 tấm bia Vọng Giang đài, Vọng Hải đài dựng năm Minh Mạng thứ 18 (1837) là những văn bia lưu dấu làng nghề đá Non Nước.

Nghề đá Non nước.

Mang chuông đi đánh xứ người

Một vinh dự của làng đá mỹ nghệ Non Nước là nghệ nhân của làng đã trực tiếp khắc chữ cho văn bia Võ Trường Toản (1909 - 1792, danh sĩ ở Gia Định). Hiện nay, tại đền thờ Võ Trường Toản ở Bến Tre còn một tấm bia nói về thân thế, hành trạng của ông. Văn bia này do Phan Thanh Giản soạn vào năm Tự Đức 20 (1867), Trương Ngọc Lang người Minh Hương tỉnh Vĩnh Long dựng năm 1872. Thời gian soạn bia đến thời gian dựng bia mất 5 năm là do việc tấn công của Pháp vào nơi này làm cho việc khắc và dựng bia phải dừng lại – “thợ khắc bỏ dở công việc”.

Thông tin của văn bia này còn cho biết, người viết chữ là Trương Đức Hinh người Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc); người khắc chữ là Huỳnh Bá Khao/Nghiêu người phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Văn bia này làm bằng chất liệu đá cẩm thạch trắng, một loại đá phổ biến và nổi tiếng ở Ngũ Hành Sơn, nhưng chưa rõ là đá bia này được lấy đá từ nơi nào. Một thông tin chắc chắn người khắc bia là người của đất Quảng. Có thể lúc bấy giờ người này khăn gói vào Vĩnh Long “hành nghề” để khắc bia Võ Trường Toản hoặc gia đình ông đã di cư vào Lục tỉnh lúc đó (hay trước đó). Dù thế nào thì người của làng nghề đá Non Nước cũng đã mang nghề đi xa.

Đặc biệt, dưới triều vua Tự Đức, nhiều nghệ nhân ở làng Quán Khái như Cửu Đàn Huỳnh Bá Triêm, Nguyễn Văn Đệ được triệu về kinh làm đốc công theo dõi việc điêu khắc đá ở các cung điện, lăng tẩm. Nhìn chung, nguồn tư liệu văn bia đất Quảng góp phần nghiên cứu về lịch sử hình thành làng nghề đá ở đất Quảng mà các thư tịch khác không có được. Đó chính là giá trị tư liệu quan trọng của văn bia đất Quảng đối với làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước của Đà Nẵng hiện nay.

Bài và ảnh: Nguyễn Hoàng Thân