Những bước tiến đáng ghi nhận

Cả nước có 263 nghề truyền thống, 1.975 làng nghề và làng nghề truyền thống. Ảnh minh họa.

Theo báo cáo tại Hội nghị sơ kết, đến nay cả nước có 263 nghề truyền thống, 1.975 làng nghề và làng nghề truyền thống, bao gồm 1.308 làng nghề và 667 làng nghề truyền thống. Lực lượng lao động trong ngành nghề nông thôn đạt hơn 2,1 triệu người, tăng thêm 789.000 người so với năm 2019. Thu nhập bình quân của lao động làng nghề hiện dao động 4–5 triệu đồng/người/tháng, cao gấp đôi lao động thuần nông.

Nhóm hàng thủ công mỹ nghệ – một trong những thế mạnh của làng nghề – chiếm tới 35% kim ngạch xuất khẩu hằng năm, đóng góp quan trọng cho thương mại quốc tế, đồng thời tạo nền tảng phát triển du lịch trải nghiệm và quảng bá văn hóa bản địa. Tổng doanh thu ngành nghề nông thôn đạt 376.697 tỷ đồng, tăng hơn 200.000 tỷ đồng so với năm 2019. Cả nước đã khôi phục 63 nghề truyền thống và 81 làng nghề có nguy cơ mai một, thể hiện nỗ lực lớn trong bảo tồn giá trị văn hóa dân tộc.

Tuy nhiên, đằng sau những kết quả tích cực ấy, làng nghề vẫn đối diện nhiều khó khăn. Nguồn nguyên liệu tập trung chưa ổn định; tiêu chí và quy trình công nhận làng nghề còn thiếu đồng bộ giữa các địa phương. Chính sách hỗ trợ nghệ nhân – lực lượng giữ hồn nghề – vẫn chưa đủ mạnh để khuyến khích đổi mới công nghệ hoặc chuyển đổi số.

Ngoài ra, các mô hình tổ chức sản xuất – đào tạo – truyền nghề còn rời rạc, thiếu tính liên kết chuỗi. Đầu tư cho làng nghề phần lớn dàn trải, thiếu chiều sâu; thương hiệu sản phẩm chưa thống nhất, công tác xúc tiến thương mại và hội nhập quốc tế còn chưa tương xứng với tiềm năng.

Ở góc độ văn hóa, các làng nghề không chỉ là nơi sản xuất mà còn là không gian lưu giữ tri thức dân gian, phong tục, tín ngưỡng và lối sống. Mỗi sản phẩm thủ công là một “câu chuyện văn hóa” mang giá trị khác biệt, không thể thay thế bằng sản phẩm công nghiệp. Vì vậy, sự suy giảm của làng nghề không chỉ là mất mát kinh tế mà còn là đứt gãy ký ức văn hóa.

Nhấn mạnh vai trò của mô hình liên kết và bảo tồn bản sắc, ông Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam đề xuất xây dựng mô hình liên kết sản xuất đa chiều; phát huy vai trò tổ chức đại diện; bảo tồn và lan tỏa giá trị văn hóa trong sản xuất; ứng dụng công nghệ gắn với bản sắc; phát triển du lịch cộng đồng; đa dạng sản phẩm – thị trường; đồng thời có chính sách tôn vinh, đãi ngộ nghệ nhân.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả (làng tranh Đông Hồ, Bắc Ninh) cũng bày tỏ lo ngại: “Nếu không có chính sách hỗ trợ kịp thời, nguy cơ mai một rất lớn. Nghệ nhân cần có thu nhập đủ sống và môi trường truyền nghề bền vững, gắn làng nghề với giáo dục để thu hút thế hệ trẻ”.

Hướng đi mới: “xanh hơn – số hơn – vươn xa hơn”

Để làng nghề phát triển toàn diện, vừa đảm bảo sinh kế, vừa gìn giữ bản sắc, đồng thời thích ứng với bối cảnh mới như kinh tế xanh và chuyển đổi số, các chuyên gia cho rằng cần thay đổi mạnh mẽ cả nhận thức lẫn mô hình phát triển. Ảnh minh họa

Theo ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại nông nghiệp, một trong những giải pháp trọng tâm là đẩy mạnh quảng bá và xúc tiến thương mại. Bên cạnh các hội chợ và triển lãm trong nước – quốc tế, cần tận dụng nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội, các sàn quốc tế để đưa sản phẩm làng nghề tiếp cận người tiêu dùng toàn cầu. Đặc biệt với nhóm hàng thủ công mỹ nghệ mang tính cá nhân hóa cao, kênh trực tuyến có thể mở ra thị trường rộng hơn rất nhiều so với phương thức truyền thống.

Ngoài xúc tiến thương mại, các làng nghề cần chuyển đổi theo hướng “xanh hơn – sạch hơn”, đảm bảo tiêu chí về môi trường, tuần hoàn nguyên liệu và sản xuất an toàn. Điều này không chỉ giúp tăng khả năng xuất khẩu mà còn phù hợp xu thế tiêu dùng bền vững đang gia tăng.

Về thể chế, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng nhấn mạnh sự cần thiết phải hoàn thiện và sửa đổi Nghị định 52/2018/NĐ-CP theo tinh thần mới: “xanh hơn, số hơn, vươn xa hơn”. Cùng với đó, cần chuẩn hóa quy trình công nhận làng nghề; gắn phát triển làng nghề với tiêu chí kinh tế – môi trường – văn hóa – du lịch; xây dựng vùng nguyên liệu hữu cơ; nâng cao chất lượng sản phẩm; phát triển nguồn nhân lực và ươm tạo thế hệ kế cận; đẩy mạnh số hóa trong quản lý và quảng bá.

Trên nền tảng kết hợp giữa giá trị truyền thống và công nghệ hiện đại, các làng nghề có thể trở thành “trụ cột văn hóa – kinh tế” trong chiến lược phát triển nông thôn mới bền vững. Khi đó, mỗi sản phẩm thủ công sẽ không chỉ là hàng hóa, mà còn là sứ giả văn hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.