Quang cảnh hội thảo.

Không phải một buổi họp hành khô khan, sự kiện là nơi nghệ nhân, nhà nghiên cứu, doanh nhân và người trẻ ngồi lại với nhau, đặt ra câu hỏi đã cũ nhưng chưa bao giờ thôi nhức nhối: Di sản sẽ đi về đâu nếu chỉ dừng ở bảo tồn? Và làm sao để nghề truyền thống sống được trong bối cảnh hiện đại?

Nhà nghiên cứu văn hóa lịch sử Trần Quang Đức đã dành nhiều năm khám phá chiều sâu văn hóa Việt Nam. Với ông, Huế giống như một “bảo tàng sống”: mỗi nếp nhà, mỗi chiếc nón lá, mỗi đường kim thêu đều chứa trong mình lớp lớp ký ức về triều đại, cung đình, dân gian.

“Huế có lợi thế mà ít nơi còn giữ được: sự khép kín, nhịp sống chậm, ít biến động dân cư. Chính điều đó giúp nhiều nghề truyền thống ở đây vẫn còn nguyên dáng vẻ xưa”, ông Đức chia sẻ.

Nhưng lợi thế ấy cũng là thử thách. Khi xã hội chuyển động nhanh, thị trường chuộng đổi mới, những thứ quá ‘nguyên trạng’ lại dễ bị bỏ lại phía sau. Sự tinh xảo thủ công mất nhiều thời gian, sản phẩm thiếu cải tiến mẫu mã, trong khi kênh tiêu thụ truyền thống ngày càng thu hẹp.

Ông Đức nói một câu khiến nhiều người trong hội trường lặng đi: “Giữ truyền thống không phải là giữ lại tro, mà là giữ lại lửa.”

Nếu nghệ nhân là người giữ lửa, thì theo nhiều chuyên gia, doanh nhân chính là người mang ngọn lửa ấy đến với đời sống hiện đại.

Ông Phạm Duy Hiếu – Tổng Giám đốc ABBank, Chủ tịch Hội đồng Quản lý Quỹ SVF – không nói về làng nghề bằng ngôn ngữ kinh doanh đơn thuần. Ông nói bằng niềm tin: rằng di sản chỉ thật sự “sống” khi nó tự nuôi được mình qua giá trị kinh tế.

Ông Hiếu mô tả hành trình đưa một nghề truyền thống vào đời sống hôm nay bằng bốn bước rất rõ ràng: Nghệ nhân giữ gìn kỹ nghệ cốt lõi. Doanh nhân bước vào với tư duy sáng tạo mô hình, công nghệ và thương mại điện tử. Câu chuyện văn hóa lịch sử được kể lại, làm bật giá trị vô hình vốn là “linh hồn” sản phẩm thủ công. Di sản lan tỏa ngược lại đời sống: vào thời trang, ẩm thực, du lịch, trải nghiệm…

“Chỉ khi nghệ nhân và doanh nhân bắt tay, di sản mới có một hành trình dài hơi và bền vững”, ông nói.

Nhiều nghệ nhân trẻ trong buổi thảo luận cũng gật đầu. Họ không thiếu kỹ thuật, không thiếu đam mê, nhưng thường thiếu tư duy quản trị và kết nối thị trường. Và đó chính là khoảng trống mà các dự án hỗ trợ đang tìm cách lấp đầy.

Dự án “Bước chân di sản” được ABBank, SVF và Sở KH&CN TP Huế phối hợp triển khai chính là một trong những nỗ lực cụ thể nhằm kết nối nghệ nhân – doanh nhân – chuyên gia.

Theo bà Nguyễn Nhã Quyên, Giám đốc Vận hành SVF, dự án hướng đến việc xây dựng một thế hệ doanh nhân văn hóa: những người có thể hiểu di sản, tôn trọng giá trị truyền thống, nhưng đủ can đảm để sáng tạo dựa trên những nền tảng ấy.

Chương trình tập trung vào việc “mở khóa” bốn yếu tố: Nhận thức – để nghệ nhân và người trẻ thấy rằng di sản có thể trở thành nguồn thu nhập chứ không chỉ là đam mê. Kĩ năng – đào tạo từ sản xuất, thiết kế, quản trị đến xây dựng thương hiệu. Kết nối – đưa nghệ nhân gặp doanh nghiệp, nhà đầu tư, các tổ chức hỗ trợ. Đầu ra – hỗ trợ tài chính, thương mại hóa, tìm thị trường trong và ngoài nước.

Ở Huế, nơi mỗi làng nghề đều có câu chuyện riêng từ hoa giấy Thanh Tiên, nón bài thơ, pháp lam, đúc đồng cho đến thêu cung đình việc đưa “yếu tố thị trường” vào phát triển nghề là điều được mong chờ từ lâu.

Hội thảo khép lại khi mặt trời dần xuống sau những mái ngói cổ. Nhưng dư âm còn ở lại trong những câu hỏi mà người Huế đã ấp ủ nhiều năm: Làng nghề sẽ đi đến đâu nếu lớp trẻ tiếp tục rời bỏ nghề? Di sản sẽ sống thế nào nếu đứng ngoài thị trường? Và Huế vùng đất được ưu ái ban tặng chiều sâu văn hóa sẽ khai thác tiềm năng ấy ra sao trong thời đại công nghiệp sáng tạo?

Câu trả lời, có lẽ, nằm ở sự kết nối. Ở việc những người làm nghề không chỉ giữ kỹ nghệ, mà còn học cách kể câu chuyện của chính mình. Ở việc doanh nhân không chỉ kinh doanh, mà còn hiểu và tôn trọng giá trị văn hóa.

Bởi di sản không phải là thứ để cất vào tủ kính. Di sản là thứ phải sống, phải chạm vào đời sống, phải được làm mới mỗi ngày để tiếp tục hành trình của nó.

Và Huế, bằng sự lặng lẽ nhưng bền bỉ của mình, đang cho thấy con đường đó không chỉ là mong muốn – mà hoàn toàn có thể trở thành hiện thực.