Tín hiệu tích cực là ngày càng nhiều doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư công nghệ, tiêu chuẩn hóa quy trình và đẩy mạnh thương hiệu hóa sản phẩm. Ảnh:ST

Tái cấu trúc để giữ gìn giá trị văn hóa

Theo thống kê của Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, cả nước hiện có hơn 5.400 làng nghề và làng nghề truyền thống, trải dài trên nhiều vùng miền với lịch sử hàng trăm năm. Không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lao động, kỹ nghệ của cha ông, nhiều làng nghề còn trở thành biểu tượng văn hóa đặc trưng của địa phương và của cả nước. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường thay đổi nhanh chóng, phần lớn cơ sở sản xuất vẫn hoạt động nhỏ lẻ, thiếu tính chuẩn hóa, khiến các sản phẩm thủ công truyền thống khó giữ vững chỗ đứng, thậm chí bị mờ nhạt ngay trên sân nhà.

Thực tế cho thấy để các giá trị văn hóa của làng nghề không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục bước vào đời sống hiện đại, việc tổ chức sản xuất một cách bài bản, có hệ thống là yếu tố tiên quyết. Theo nhiều chuyên gia trong lĩnh vực làng nghề, mô hình sản xuất truyền thống theo hộ gia đình – vốn hiệu quả ở thời kỳ trước – đang bộc lộ nhiều hạn chế. Khi thị trường đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn, sản phẩm phải đồng nhất về chất lượng, mẫu mã và có câu chuyện thương hiệu rõ ràng, thì các làng nghề buộc phải vận hành theo mô hình doanh nghiệp.

Trong bức tranh đổi mới của làng nghề Việt Nam, thương hiệu Bảo Tín Mạnh Hải là một minh chứng rõ nét. Xuất phát từ nền tảng kim hoàn truyền thống, doanh nghiệp này đã tìm được hướng phát triển bằng cách kết hợp kỹ nghệ thủ công với công nghệ hiện đại, nhưng vẫn giữ bản sắc văn hóa là cốt lõi của sản phẩm.

Các sản phẩm quà tặng vàng do Bảo Tín Mạnh Hải chế tác đều được thổi hồn bởi các biểu tượng văn hóa như Khuê Văn Các, Rồng thời Lý, Chim Lạc Việt, hoa sen hay họa tiết chữ Công quen thuộc trong mỹ thuật cổ truyền. Nhờ ứng dụng công nghệ chế tác tiên tiến, kết hợp sự tinh xảo của nghệ nhân, các sản phẩm không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn truyền tải câu chuyện văn hóa, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và nâng tầm giá trị của nghề kim hoàn truyền thống.

Sự thành công của doanh nghiệp này cho thấy một điều: khi giá trị văn hóa được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại và được hỗ trợ bởi công nghệ, sản phẩm thủ công có thể chinh phục cả thị trường cao cấp và quốc tế.

Bản sắc văn hóa chính là yếu tố làm nên sự khác biệt giữa sản phẩm làng nghề Việt Nam với hàng hóa đại trà. Không ít chuyên gia nhận định, thiếu bản sắc, sản phẩm thủ công dễ rơi vào tình trạng “không hình, không hồn”, hòa lẫn trong vô số hàng hóa công nghiệp giá rẻ. Ngược lại, khi một sản phẩm mang theo câu chuyện, lịch sử và tinh thần của vùng đất, giá trị của nó tăng lên đáng kể.

Tuy nhiên, thị trường hiện đại đang thay đổi mạnh mẽ. Người tiêu dùng hướng đến cá nhân hóa, ưu tiên trải nghiệm và tính tiện dụng. Điều này đòi hỏi sản phẩm truyền thống phải đổi mới từ thiết kế, công năng đến cách tiếp cận khách hàng. Sự thay đổi này đồng thời đặt các làng nghề trước bài toán khó: giữ truyền thống nhưng không lỗi thời, đổi mới nhưng không đánh mất hồn cốt.

Công nghệ là yếu tố sống còn của làng nghề trong thời kỳ mới

Bên cạnh bài toán văn hóa, công nghệ đang trở thành yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của sản phẩm thủ công. Tại nhiều thị trường quốc tế, tiêu chuẩn số hóa đã được áp dụng rộng rãi: từ quản lý sản xuất, kiểm định chất lượng đến truy xuất nguồn gốc bằng mã QR hoặc blockchain. Chỉ với một thao tác quét mã, người tiêu dùng có thể biết đầy đủ thông tin về sản phẩm. Điều này đòi hỏi các cơ sở sản xuất phải minh bạch hóa toàn bộ quy trình.

Đáng tiếc, đây lại là khoảng trống mà nhiều làng nghề Việt Nam còn chậm tiếp cận do hạn chế về vốn, công nghệ và kỹ năng vận hành. Chính vì vậy, nếu không đổi mới, làng nghề rất dễ bị lấn át ngay trên thị trường nội địa bởi hàng hóa công nghiệp hoặc sản phẩm nhập khẩu.

Trong ngành kim hoàn, Bảo Tín Mạnh Hải là ví dụ tiêu biểu khi ứng dụng công nghệ chế tác vàng tiên tiến, thiết kế bao bì hiện đại và quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn cao, nhưng vẫn giữ linh hồn văn hóa dân tộc trong từng sản phẩm.

Trước thực tiễn này, vấn đề “giữ gìn bản sắc văn hóa trong bối cảnh hiện đại” trở thành chủ đề trọng tâm trong nhiều diễn đàn và hội nghị. Một trong số đó là Tọa đàm “Kiến tạo Đất nước – Tự hào Việt Nam”, thuộc chuỗi chương trình chính luận truyền cảm hứng phát trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, do HTV9 và VCCorp phối hợp thực hiện.

Tọa đàm có sự tham gia của ông Vũ Mạnh Hải – Chủ tịch Công ty Vàng bạc Đá quý Bảo Tín Mạnh Hải, Nghệ nhân ưu tú, cũng là một trong những đại diện hiếm hoi của làng nghề bước ra khỏi mô hình gia đình để xây dựng thương hiệu ở quy mô doanh nghiệp. Buổi trò chuyện sẽ bàn thảo sâu hơn về cách thức xây dựng doanh nghiệp dựa trên bản sắc văn hóa, cũng như tiềm năng tạo ra giá trị kinh tế từ văn hóa – hướng đi đang ngày càng được quan tâm trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045.