Chắc hẳn ít ai biết rằng, nghề tơ tằm ở Hồng Đô có lịch sử phát triển từ rất lâu đời. Từ những ngày đầu, người dân nơi đây đã làm quen với nghề trồng dâu, nuôi tằm và sản xuất tơ, phục vụ nhu cầu không chỉ của các gia đình mà còn đóng góp vào nền kinh tế địa phương. Nghề tơ tằm ở Hồng Đô không chỉ giúp người dân có thu nhập ổn định mà còn là một phần quan trọng trong bản sắc văn hóa của xã hội Việt Nam xưa và nay.

Tuy nhiên, khi nhắc đến thời kỳ vàng son của làng nghề tơ tằm Hồng Đô, người ta không thể không nhắc đến giai đoạn từ năm 1995 đến 2000. Đây là thời kỳ “hồi sinh” mạnh mẽ của nghề tơ tằm tại đây khi mà khoảng 400 hộ dân tham gia trồng dâu, nuôi tằm, tạo dựng một cơ sở sản xuất tơ sợi phong phú, đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Dù ngày nay diện tích trồng dâu tằm tại thị trấn Thiệu Hóa chỉ còn khoảng 6 ha, nghề tơ tằm Hồng Đô vẫn giữ vững được nét riêng biệt, có sức sống bền bỉ giữa những thay đổi của thời gian.

Khi tằm đang đóng kén, người nuôi phải canh nắng nhẹ sao cho kén khô, thơm, để khi ươm tơ kén không bị tan, cho sợi tơ vàng óng.

Tơ tằm Hồng Đô nổi bật và khác biệt so với các sản phẩm tơ tằm ở nhiều nơi khác nhờ vào chất lượng vượt trội và quy trình sản xuất tinh xảo, mang đậm dấu ấn của nghệ nhân nơi đây. Đặc biệt, sợi tơ Hồng Đô không chỉ mềm mại, bóng mượt mà còn cực kỳ bền chắc, có độ đàn hồi cao, khiến chúng trở thành lựa chọn lý tưởng cho các sản phẩm cao cấp như vải lụa, áo dài, khăn tơ hay các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Khác với những loại tơ tằm thông thường, tơ Hồng Đô có màu sắc tự nhiên, tươi sáng và dễ dàng nhuộm, giúp tạo ra các sản phẩm có màu sắc rực rỡ, bền màu theo thời gian. Vào thế kỷ 19 tơ Hồng Đô rất được giới quý tộc hoàng gia ưa chuộm và được sử dụng trong cung đình Huế để tạo ra các sản phẩm vải vóc cao cấp như áo dài, chăn ga, và trang phục hoàng gia.

Một điểm đặc biệt khác khiến tơ Hồng Đô vượt trội so với các sản phẩm cùng loại là quy trình chăm sóc tằm. Người dân nơi đây nuôi tằm trong môi trường khép kín, được chăm sóc kỹ lưỡng từ việc chọn giống đến việc cung cấp thức ăn là lá dâu tươi ngon, giúp tằm phát triển mạnh mẽ, cho ra những chiếc kén hoàn hảo. Sợi tơ từ những chiếc kén này không chỉ mịn màng mà còn có độ dẻo dai, dễ dàng chế tác thành các sản phẩm thủ công chất lượng cao.

Công đoạn nuôi tằm lấy tơ ở Hồng Đô là một quá trình tỉ mỉ, đòi hỏi sự chăm sóc chu đáo và kiên nhẫn từ người thợ. Những chiếc lá dâu xanh mướt, tươi ngon được hái từ vườn dâu, trở thành bữa ăn chính của từng con tằm non, mảnh mai. Mỗi ngày, người dân Hồng Đô phải cẩn thận bổ sung lá dâu cho tằm, chia thành từng bữa nhỏ, giúp chúng phát triển khỏe mạnh.

Thời gian trôi qua, tằm lớn dần, trải qua những lần lột xác, và khi đủ trưởng thành, chúng bắt đầu công việc quấn tơ. Mỗi con tằm chăm chỉ nhả ra những sợi tơ mảnh mai, mềm mại, quấn quanh mình thành những chiếc kén tinh tế, như là kết quả của bao ngày vất vả. Chăm sóc tằm trong giai đoạn này không chỉ đơn thuần là việc cung cấp thức ăn, mà còn là sự theo dõi chặt chẽ, bảo vệ chúng khỏi bệnh tật và biến động của thời tiết. Sự kỳ công ấy, từng bước, tạo ra những sản phẩm tơ tằm quý giá, phản ánh tâm huyết và tình yêu nghề của những người thợ làng Hồng Đô.

Tơ Hồng Đô còn đặc biệt bởi khả năng thấm hút tốt và tính năng thoáng khí, giúp các sản phẩm từ tơ tằm Hồng Đô không chỉ đẹp mà còn dễ chịu khi sử dụng, mang lại cảm giác sang trọng và thoải mái cho người tiêu dùng. Với những ưu điểm nổi bật này, tơ tằm Hồng Đô không chỉ là sự lựa chọn hàng đầu trong nước mà còn được ưa chuộng tại các thị trường quốc tế, khẳng định được thương hiệu và giá trị của nghề tơ tằm truyền thống nơi đây.

Dù tơ tằm Hồng Đô nổi bật với chất lượng vượt trội và được ưa chuộng rộng rãi, làng nghề này hiện đang đối mặt với không ít thách thức. Ngành trồng dâu, nuôi tằm đang dần bị đe dọa bởi những yếu tố khách quan như biến đổi khí hậu, thời tiết thất thường và sự thiếu hụt lao động trẻ. Nhiều gia đình ở Hồng Đô đã không còn tiếp nối nghề truyền thống, khi thế hệ trẻ không còn mặn mà với công việc này vì công sức bỏ ra quá lớn, nhưng thu nhập lại không ổn định. Thêm vào đó, sự cạnh tranh gay gắt từ các sản phẩm tơ tằm công nghiệp giá rẻ khiến sản phẩm của Hồng Đô càng gặp khó khăn trong việc duy trì thị trường.

Tằm vốn là giống “khó chiều”, đòi hỏi người nuôi phải tỉ mỉ, kiên nhẫn và yêu nghề thì mới có thể trụ lại được. Quá trình ươm tằm kéo dài từ 5 đến 7 ngày, trong đó ban ngày phải cho ăn ba lần, ban đêm hai lần, mỗi lần cách nhau khoảng bốn tiếng. Chu kỳ sinh trưởng của tằm phụ thuộc vào mùa và thời tiết, ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian thu hoạch. Vào mùa hè, một lứa kén có thể thu hoạch chỉ trong 20 ngày, nhưng mùa xuân phải mất đến một tháng, còn mùa đông thì kéo dài hơn một tháng. Để có đủ lá dâu cho tằm ăn, người dân phải dậy từ sáng sớm để hái lá, không ngừng tay chăm sóc, chia sẻ những nhọc nhằn mà ít ai biết đến.

Từ khi tằm nhả tơ cho đến lúc dệt thành vải phải trải qua nhiều giai đoạn.

Ông Nguyễn Văn Hới người đàn ông chập tuổi 60 đã gắn bó với nghề hơn nửa đời người cho biết “Nghề này tưởng đơn giản nhưng không hề đơn giản tí nào, làm mệt lắm. Những ngày nắng thì không sao nhưng cứ đến mùa mưa lụt thì khổ lắm, có hai ông bà già phải hái lá dưới mưa, người ướt hết nhưng cũng phải cố hái để đủ lá dự trữ cho tằm ăn”.

Vất vả là thế nhưng những người dân nơi đây vẫn lấy nghề nuôi tằm làm động lực bởi thành quả cuối cùng mang lại cho họ niềm hạnh phúc. Với giá bán dao động 80-100 nghìn/kg kén vàng, bình quân thu nhập đem lại cho gia đình anh chỉ được từ 3-5 triệu mỗi tháng, nếu được mùa thì hơn 10 triệu/tháng.

“Trước đây, Hồng Đô nhà nào cũng nuôi tằm, nhưng vì nghề nuôi tằm vất vả quá, hiệu quả kinh tế không cao nên nhiều người đã bỏ nghề. Giờ chỉ còn khoảng vài hộ nuôi, chủ yếu là những người lớn tuổi làm thôi, vì con cái họ đều đi làm ăn xa cả rồi. Trên thị trường, một chiếc áo hay cái quần làm từ vải tơ tằm có giá tiền triệu, nhưng ít ai biết được công đoạn nuôi tằm cực kỳ gian nan như thế nào. Cái giá bán ra lại bèo bọt, chẳng đủ bù lại công sức mà chúng tôi bỏ ra.” Ông Hới tâm sự.

Trải qua những thăng trầm, đến nay nghề đã và đang hồi sinh, đem lại thu nhập ổn định cho người dân.

Giữa bối cảnh hiện nay, nghề tơ tằm Hồng Đô đang đối diện với nhiều thách thức lớn, từ biến đổi khí hậu đến sự thiếu hụt lao động trẻ và cạnh tranh từ các sản phẩm tơ tằm công nghiệp giá rẻ. Mặc dù tơ tằm Hồng Đô vẫn giữ được chất lượng vượt trội và có thị trường tiêu thụ ổn định, nhưng nghề này không còn thu hút được nhiều người trẻ tham gia. Một phần vì công việc đòi hỏi nhiều công sức và thời gian, trong khi thu nhập lại không ổn định.

Ngoài ra, việc duy trì nghề trồng dâu, nuôi tằm cũng gặp khó khăn khi đất đai ngày càng bị thu hẹp và ảnh hưởng của thời tiết thất thường. Mặc dù vẫn có một số hộ gia đình tiếp tục duy trì nghề, phần lớn người dân trong làng đã chuyển sang các công việc khác. Điều này khiến cho nghề tơ tằm Hồng Đô đang đứng trước nguy cơ mai một, nếu không có giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, với những nỗ lực từ những người làm nghề và sự hỗ trợ từ các cấp chính quyền, hy vọng nghề tơ tằm Hồng Đô có thể vượt qua khó khăn, duy trì được những giá trị truyền thống, đồng thời tìm kiếm hướng phát triển phù hợp trong bối cảnh hiện đại.