(Ảnh: ST)

Trước khi biết dệt vải bằng sợi bông, người Cơtu sử dụng trang phục bằng vỏ cây. Áo vỏ cây chính là tiền thân của trang phục. Trang phục bằng vỏ cây có ảnh hưởng sâu sắc đến tập quán ăn mặc và là yếu tố định hình nên truyền thống, phong cách trang phục của các dân tộc. Sự tiếp nối và phát triển từ y phục vỏ cây đến trang phục vải dệt khá rõ rệt. Cho đến nay, về mặt loại hình, kiểu khố, áo, váy, chăn của các tộc người không khác cơ bản với kiểu khố, áo, váy, chăn làm bằng vỏ cây của tổ tiên họ trước kia.

(Ảnh: ST)

Nghề dệt của người Cơtu được hình thành khá lâu đời. Cây bông vải (kpay) nguyên thuỷ mọc ở trong rừng, được đồng bào mang về trồng trên rẫy và nhân giống, thuần hoá thành cây bông bản địa hiện nay. Đồng bào Cơtu có nhiều giống bông bản địa, đó là kpay plâng, kpay lao, kpay plưng, các nhà khoa học gọi là giống “bông thượng” hay “bông cỏ”. Sau khi thu hoạch bông vải, đồng bào chế biến, nhuộm màu để làm nguyên liệu và đưa vào khung dệt tạo ra các sản phẩm. Khung dệt của người Cơtu là loại hình khung dệt cổ xưa nhất của nhân loại còn tồn tại cho đến ngày nay. Đó là loại khung giữ bằng chân, dệt bằng tay, các bộ phận tách rời nhau, chỉ khi dệt, giăng sợi vào thì mới trở thành khung dệt.

(Ảnh: ST)

Làng dệt thổ cẩm Công Dồn là làng dệt duy nhất trong khu vực còn có nghề trồng bông dệt vải theo cách cổ truyền. Đồng bào nơi đây tiếp thu nghề dệt từ người Cơtu bên Lào, kết hợp học hỏi kỹ năng dệt của dân tộc cận cư đã hình thành nên làng dệt ngày nay. Bên cạnh làng Công Dồn, hầu hết các thôn bản khác của người Cơtu đều còn bảo lưu nghề dệt. Tuy nhiên, họ mua sẵn nguyên liệu ngoài thị trường như hạt cườm, sợi tổng hợp, len...về để dệt. Nói chung, nghề dệt của đồng bào là nghề ra đời, tồn tại và phát triển lâu đời, gắn bó đời sống hàng ngày, mang đậm dấu ấn bản sắc tộc người.

(Ảnh: ST)

Sau khi thu hoạch bông vải người Cơtu bảo quản bông và sáng tạo ra nhiều công cụ khác nhau để chế biến sợi: đó là công cụ tách hạt (êết); dụng cụ bật bông (tơrơmế); que quấn bông (plau); máy se sợi (chia); Khung quấn sợi thô (trước khi nhuộm); công cụ tạo búp sợi (tra ca)... Để sản phẩm dệt cần có sắc màu phong phú nên đồng bào cất công đi tìm những nguyên liệu tạo màu sẵn có trong tự nhiên để làm cho sợi trở thành các màu đặc trưng, độc đáo mang đậm sắc thái dân tộc. Việc nhuộm màu các loại sợi trước khi dệt là khâu quan trọng tạo nên sắc màu truyền thống. Mà thuốc nhuộm cũng chính là từ các loại cây tìm được trong rừng hay là do tình cờ phát hiện trong quá trình làm nương làm rẫy. Các màu cơ bản xuất hiện trên trang phục dân tộc Cơtu là màu trắng (bhooc), màu đen (tăm), màu đỏ (prôm), màu xanh (ta viêng), màu vàng (rơk). Ngoài ra còn có các màu phụ như màu nâu (prâu), tím (pơ nghinr)... Càng về sau, bảng màu của đồng bào càng phong phú hơn nhờ trao đổi sợi bông với các dân tộc khác và sợi chỉ, sợi len ngoài thị trường.

(Ảnh: ST)

Nghề trồng bông dệt vải của dân tộc Cơ-tu đã sáng tạo nên nhiều sản phẩm, nhiều chủng loại khác nhau. Mỗi sản phẩm đều có giá trị sử dụng và giá trị thẩm mỹ nhất định. Những tấm vải thổ cẩm dù lớn hay nhỏ đều in đậm dấu ấn sáng tạo của người thợ dệt. Ta có thể phân biệt các sản phẩm thổ cẩm Cơ Tu qua những loại hình cụ thể như sau: Tấm aduông( tấm dồ); áo (adooh); Áo choàng (adây); Áo chữ X (chrơ gul, chrơ peng); Khố (h’giăl hay g’hul); Váy (hđooh); Khăn trùm đầu; Tấm địu con (aduông kon); Túi thổ cẩm (chơ dhung); Yếm (xờ nát); Túp lều bằng tấm htút (g’nâu bh’muối)...

Nhờ có nghề dệt mà trang phục dân tộc Cơ-tu được bảo lưu, giữ gìn ở hầu hết các thôn bản. Trong khi các dân tộc anh em trong vùng nghề dệt đã thất truyền từ lâu thì các làng bản của người Cơ-tu tại Đông Giang, Nam Giang, Tây Giang vẫn còn bảo tồn nghề dệt, trong đó làng Công Dồn là làng Cơtu duy nhất vẫn còn nghề trồng bông, kéo sợi, chế biến sợi, dệt vải theo lối cổ truyền. Tuy nhiên, như các di sản khác, nghề dệt cũng đang có nguy cơ thất truyền nhanh chóng nếu không có biện pháp bảo tồn, phát huy...

(Ảnh: ST)

Hiện nay, các làng dệt thổ cẩm Cơ-tu đang được khôi phục và phát triển tại thôn Zara, xã Tàbhing và thôn Côngdồn, xã Zhuôi (Nam Giang); Thôn Bhơhôông, xã Sôngkôn (Đông Giang) và thôn Achinr, xã Atiêng (Tây Giang)... Điều đáng mừng là nghề dệt cổ truyền của người Cơ-tu đã được đưa vào danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia vào tháng 8/2014. Đây không chỉ là niềm vinh dự của đồng bào dân tộc Cơ-tu nói riêng mà còn là niềm tự hào của bà con đồng bào các dân tộc thiểu số miền núi Quảng Nam nói chung. Đồng thời cũng là cơ hội tốt cho đồng bào Cơ-tu bảo tồn và phát huy nghề dệt truyền thống của dân tộc mình.

Lâm Đăng Khoa