Làng Vạc – dấu ấn lịch sử thời kỳ hoàng kim

Nghề thủ công mỹ nghệ Việt Nam có truyền thống quý báu từ lâu đời, truyền thống đó gắn với tên của những làng nghề, phố nghề và được biểu hiện bằng những sản phẩm thủ công độc đáo, tinh xảo và hoàn mỹ. Làng Vạc là một trong những địa phương đại diện cho nghề làm lược thủ công trên khắp cả nước, vẫn đang từng ngày giữ nghề và gìn giữ những giá trị tốt đẹp trong phong tục văn hóa của người Việt.

Tương truyền, Cụ Nhữ Đình Hiền là người làng Vạc, trong chuyến đi sứ năm 1968 (thế kỷ XVII), cụ đã học nghề làm lược ở Trung Quốc, rồi đem về truyền dạy cho dân làng Vạc. Nghề làm lược ở làng Vạc cũng từ đó phát triển mạnh và người dân suy tôn cụ Nhữ Đình Hiền là Tổ nghề.

Sản phẩm lược bí của làng Vạc

Thời kỳ hoàng kim của làng nghề diễn ra trước thập niên 1990, khi hầu hết người dân trong làng đều sống bằng nghề làm lược, biến làng thành “công trường” thủ công lớn. Sản phẩm không chỉ phân phối khắp cả nước mà còn xuất khẩu sang Lào, Campuchia.

Sản phẩm được kết tinh từ bàn tay khéo léo và sự kiên trì

Để hoàn thiện một chiếc lược tre, người thợ làng Vạc phải trải qua hơn 30 công đoạn tỉ mỉ. Trước hết là chọn tre, thường là tre rừng cật dày, dẻo dai để làm răng lược và tre vầu để làm nẹp khung.

Sau đó là chẻ nan, bào nhẵn bề mặt trơn mịn để tạo nan. Tiếp đến là xếp và cố định từng răng lược bằng khung sao cho răng lược đều, thẳng, không bị mẻ. Tiếp đến mài mép, đánh bóng giúp lược mượt mà khi chải tóc, sau đó được ghép lại và gia cố. Cuối cùng, chiếc lược được chuốt bóng, phơi khô, mỗi bước đều gói trọn sự kiên nhẫn, đôi bàn tay khéo léo và bí quyết truyền từ đời này sang đời khác.

Một số công đoạn làm lược bí thủ công

Trước đây, người làng Vạc sản xuất hai loại lược bí là: lược kỹ (đẹp, tinh xảo) và lược hàng (chất lượng thấp hơn). Hiện nay, những hộ còn giữ nghề đều tập trung làm lược kỹ.

Trước kia mỗi hộ làm khoảng 2.000 chiếc/tháng, nay có thể đạt 3.000 chiếc/tháng. Giá bán dao động từ 5.000–15.000 đồng/chiếc tùy chất lượng. Tuy vậy, số hộ làm nghề của làng đang có xu hướng giảm, trong hơn 1.200 hộ của thôn, hiện chỉ còn khoảng 200–300 hộ sản xuất, đa phần thợ đều ngoài 40 tuổi.

Chiếc lược làng Vạc – Biểu tượng văn hóa tinh thần của người Việt

Trong văn hóa dân gian Việt Nam, chiếc lược không chỉ đơn thuần là vật dụng dùng để chải tóc mà còn là một phần của đời sống tinh thần, phản chiếu nếp sống sinh hoạt và phong tục văn hóa của người Việt. Chiếc lược làng Vạc cũng chính là một phần sống động trong nền văn hóa ấy.

Hình ảnh người mẹ nhẹ nhàng cầm chiếc lược tre chải tóc cho con gái là một hình ảnh quen thuộc, vừa ấm áp vừa thiêng liêng, biểu trưng cho tình mẫu tử gắn với sự yêu thương, chăm sóc và gắn bó trong gia đình.

Công đoạn chuốt bóng sản phẩm

Trong thơ ca, tranh họa và ca dao, chiếc lược tre còn gắn liền với vẻ đẹp đoan trang, dịu dàng của người con gái Việt. Hình ảnh thiếu nữ ngồi bên hiên nhà, khẽ buông mái tóc đen óng, chải chậm rãi đã trở thành một biểu tượng bất hủ của nét đẹp truyền thống.

Chiếc lược tre còn từng là vật minh chứng cho lời hẹn ước trong tình yêu đôi lứa. Tục tặng lược cho người mình yêu còn là cách người xưa gửi gắm thông điệp, dù cách trở bao sông núi, tình cảm vẫn nguyên vẹn thủy chung. Câu ca “Cầm lược thì nhớ tới gương/ Cầm khăn nhớ túi, đi đường nhớ nhau” không chỉ là vần thơ lãng mạn mà còn là lời thề nguyền giữa các cặp đôi.

Sản phẩm lược bí của làng Vạc

Trong những năm tháng chiến tranh, chiếc lược tre đã vượt qua bom đạn, trở thành kỷ vật thiêng liêng, kết nối hai tâm hồn trong xa cách và khói lửa, bom đạn.

Vượt lên chức năng của một vật dụng cá nhân, chiếc lược còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ và đạo lý sống của người Việt. Từ ngàn đời nay, sự gọn gàng, chỉnh tề luôn được coi là biểu hiện của phẩm giá, mái tóc mượt chính là một phần của nét thanh lịch. Bởi vậy, chiếc lược tre không chỉ giúp con người chăm chút diện mạo, mà còn thể hiện ý thức trân trọng vẻ đẹp thẩm mỹ mỗi ngày.

Mỗi người nghệ nhân làng Vạc đều hiểu rằng họ không chỉ làm ra một sản phẩm tiêu dùng, mà đang tạo nên một phần hồn văn hóa Việt. Chiếc lược tre rời khỏi làng, theo chân người đi khắp mọi miền, mang theo hơi thở của quê hương, của truyền thống. Chính điều đó giúp làng nghề không chỉ tồn tại, mà còn được trân trọng và gìn giữ như một di sản sống của dân tộc./.