Từ hình tượng người mẹ đến hệ thống Tam phủ, Tứ phủ

Dày hơn 200 trang, khổ 14,5 x 20,5 cm, cuốn sách thuộc thể loại chuyên khảo văn hóa, gồm ba phần, bảy chương. Nội dung trải từ những điều kiện hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu đến cấu trúc thần điện, các hình thức thực hành và vấn đề bảo tồn trong đời sống đương đại.

Vì sao hình tượng người mẹ lại có vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Việt? Để tìm lời giải, tác giả Nguyễn Đạt Tân trở về với môi trường sống của cư dân nông nghiệp, nơi con người gắn bó với đất đai, nguồn nước, mùa màng và những biến đổi của thiên nhiên.

Trong đời sống gia đình truyền thống, người mẹ gắn với sự sinh thành, nuôi dưỡng và che chở. Những tình cảm gần gũi ấy, cùng với quan niệm về các lực lượng tự nhiên, góp phần hình thành những biểu tượng thiêng trong đời sống tinh thần của cộng đồng.

Cuốn sách “Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong đời sống văn hóa người Việt” của tác giả Nguyễn Đạt Tân

Tín ngưỡng thờ Mẫu không xuất hiện từ một nguồn gốc riêng lẻ. Cuốn sách tìm hiểu quá trình phát triển từ những hình thức thờ nữ thần ở các địa phương, qua nhiều lớp giao lưu, tiếp biến văn hóa để từng bước hình thành hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Trong hệ thống ấy, Tam phủ gồm Thiên phủ, Địa phủ và Thoải phủ, gắn với ba miền trời, đất, nước. Tứ phủ có thêm Nhạc phủ, gắn với núi rừng. Cách phân chia này phản ánh quan niệm của người Việt về thế giới tự nhiên, đồng thời cho thấy mối liên hệ giữa đời sống tín ngưỡng với môi trường sinh tồn của cư dân nông nghiệp.

Tác giả cũng đi sâu tìm hiểu hình tượng Thánh Mẫu và các hàng thần trong thần điện. Mỗi hình tượng có vị trí trong một hệ thống biểu tượng được hình thành, bồi đắp qua thời gian. Đằng sau những câu chuyện dân gian và hình thức thờ phụng là cách cộng đồng gửi gắm niềm tin, mong ước về cuộc sống bình an, no đủ.

Từ cấu trúc thần điện, cuốn sách mở rộng sang những giá trị gắn với đời sống gia đình và cộng đồng. Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ hiện diện trong nghi lễ tại đền, phủ mà còn gắn với đạo lý biết ơn, sự hướng về cội nguồn và những sinh hoạt văn hóa được duy trì qua nhiều thế hệ.

Giữ gìn di sản từ những người thực hành

Một ngôi đền có thể được tu bổ, một lễ hội có thể được khôi phục. Nhưng để những nền nếp tín ngưỡng tiếp tục tồn tại, không thể thiếu những người hiểu, thực hành và gắn bó với chúng. Đây là vấn đề được cuốn sách dành nhiều sự quan tâm khi đi vào đời sống tín ngưỡng thờ Mẫu hiện nay.

Bên cạnh nghi lễ hầu đồng, hát văn, trang phục, âm nhạc và lễ hội, tác giả dành riêng một chương tìm hiểu vai trò của đồng thầy, thanh đồng, cung văn, thủ nhang và cộng đồng thực hành.

Mỗi người đảm nhiệm một công việc khác nhau. Đồng thầy hướng dẫn, truyền lại kinh nghiệm hành lễ; thanh đồng trực tiếp thực hành; cung văn giữ lời ca, làn điệu và nhịp phách; thủ nhang chăm lo hương khói, đồ thờ và không gian đền, phủ.

Công việc của thủ nhang không chỉ gắn với những dịp lễ hội đông người. Đó còn là việc trông nom ban thờ, giữ gìn sự trang nghiêm và duy trì sinh hoạt thường ngày tại nơi thờ tự. Không phải thủ nhang nào cũng thực hành hầu đồng; nhiều người chủ yếu đảm nhiệm việc chăm lo, quản lý không gian tín ngưỡng.

Với cung văn, mỗi bản văn chầu không chỉ phục vụ một nghi lễ. Qua lời ca và làn điệu còn có những câu chuyện về thần điện, nhân vật lịch sử, truyền thuyết và địa danh được lưu giữ trong ký ức cộng đồng. Việc truyền dạy hát văn vì thế cũng là một cách gìn giữ tri thức dân gian.

Cuốn sách đề cập những trường hợp bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu gắn với vai trò của người thực hành. Qua đó, tác giả đặt sự quan tâm vào kinh nghiệm, cách ứng xử và trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với cộng đồng, thay vì chỉ nhìn vào quy mô nghi lễ hay sự nổi tiếng.

Sự tiếp nối của tín ngưỡng không đơn thuần nằm ở việc thực hiện đúng trình tự hành lễ. Cùng với nghi lễ còn có những quy ước ứng xử, cách tổ chức sinh hoạt và kinh nghiệm được truyền lại từ người đi trước. Những điều ấy góp phần giữ cho hoạt động tín ngưỡng có nền nếp và gắn bó với đời sống cộng đồng.

Từ thực tế này, cuốn sách đề cập những thay đổi của tín ngưỡng thờ Mẫu trong xã hội hiện đại. Sự phát triển của du lịch, truyền thông và các hoạt động kinh tế tạo thêm điều kiện để nhiều người tiếp cận di sản, nhưng cũng đặt ra nguy cơ thương mại hóa, phô trương hình thức và lợi dụng niềm tin để vụ lợi.

Theo hướng tiếp cận của tác giả Nguyễn Đạt Tân, cần phân biệt những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ với các biểu hiện làm sai lệch ý nghĩa của tín ngưỡng. Tôn trọng niềm tin không đồng nghĩa với việc chấp nhận mọi hình thức thực hành. Ngược lại, những hiện tượng tiêu cực cũng không thể đại diện cho toàn bộ đời sống tín ngưỡng thờ Mẫu.

Trong công tác bảo tồn, bên cạnh trách nhiệm của cơ quan quản lý và giới nghiên cứu, vai trò của cộng đồng được đặt ở vị trí quan trọng. Chính những người gắn bó với đền, phủ và các sinh hoạt tín ngưỡng hằng ngày là lực lượng trực tiếp giữ gìn nền nếp, truyền lại kinh nghiệm và giúp thế hệ sau hiểu hơn về di sản.

Từ câu chuyện hình thành tín ngưỡng đến những biến đổi trong đời sống hiện đại, cuốn chuyên khảo của tác giả Nguyễn Đạt Tân đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ: gìn giữ tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là bảo vệ những ngôi đền, phủ hay duy trì các nghi lễ, mà còn là giữ những lời ca, nền nếp và tri thức văn hóa đang được trao truyền trong cộng đồng.