Nghề đúc kim loại tại Mỹ Đồng có lịch sử phát triển lâu đời, gắn với đời sống và hoạt động sản xuất của người dân địa phương. Ban đầu, nghề rèn chủ yếu phục vụ nhu cầu dân sinh và sản xuất nông nghiệp với những sản phẩm quen thuộc như dao, liềm, xẻng, thuổng. Cùng với sự thay đổi nhu cầu của thị trường, nghề đúc dần hình thành và phát triển, mở rộng khả năng chế tác các sản phẩm kim loại đa dạng và phức tạp hơn.

Người thợ đúc chỉn chu trong từng thao tác, từ những công đoạn đầu tiên của quy trình sản xuất. (Ảnh: Hoàng Yến)

Năm 1938, một con tàu nước ngoài mắc kẹt tại cảng Hải Phòng do hỏng bộ phận đối trọng phía đuôi, nặng khoảng một tấn. Khi nhiều nơi còn e ngại trước đơn hàng có yêu cầu kỹ thuật phức tạp, những người thợ đúc Mỹ Đồng đã nhận lời chế tạo chi tiết thay thế. Tám lò đúc trong làng được huy động, hoạt động liên tục để hoàn thành sản phẩm một cách nhanh chóng. Sự kiện trở thành một dấu mốc quan trọng trong lịch sử làng nghề, góp phần khẳng định tay nghề lão luyện của thợ đúc Mỹ Đồng và đưa tiếng tăm của làng nghề vang xa.

Trải qua những biến động của lịch sử, nghề đúc và rèn tại đây tiếp tục được duy trì, từng bước đổi mới phương thức sản xuất. Sau khi hòa bình lập lại, người dân chủ động cải tiến kỹ thuật, chế tạo máy móc và thiết bị phục vụ sản xuất. Đặc biệt, từ thời kỳ đổi mới, số lượng cơ sở sản xuất tư nhân tăng lên, sản phẩm ngày càng đa dạng, mở đường cho quá trình phát triển từ những hộ làm nghề truyền thống đơn lẻ thành các cơ sở sản xuất cơ khí có quy mô lớn hơn.

Anh Tuấn Anh, Giám đốc công ty trách nhiệm hữu hạn đúc Thành Phương. (Ảnh: Hoàng Yến)

Từ đầu những năm 2000, sự hình thành khu công nghiệp làng nghề đã mở ra giai đoạn phát triển mới tại Mỹ Đồng. Hoạt động sản xuất dần mở rộng từ các hộ gia đình sang những cơ sở có quy mô lớn hơn, với sự phân công chuyên môn và đầu tư máy móc ngày càng rõ nét. Đây là nền tảng để các cơ sở, doanh nghiệp đúc nâng cao năng lực sản xuất, đa dạng hóa sản phẩm và từng bước đáp ứng những yêu cầu khắt khe hơn của thị trường.

Khi công nghệ là bước đệm cho nghề truyền thống

Quá trình hiện đại hóa tại làng đúc Mỹ Đồng thể hiện rõ qua những thay đổi trong quy trình sản xuất và cách các cơ sở tiếp cận yêu cầu kỹ thuật mới. Việc ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất góp phần giúp các cơ sở chủ động hơn về mặt kỹ thuật. Anh Tuấn Anh, Giám đốc công ty TNHH đúc Thành Phương chia sẻ: “Trước đây xưởng nhà tôi phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn mẫu và chạy mẫu từ Trung Quốc, nên thời gian làm hàng cho đối tác sẽ bị ảnh hưởng ít nhiều vì liên quan nhiều bên. Vì thế tôi quyết tâm đầu tư thêm máy móc, học thêm các lớp bổ túc bên nước ngoài, thì hiện tại nhà tôi có thể tự làm mẫu, tự chạy mẫu phục vụ sản xuất.” Sự thay đổi này không chỉ giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài mà còn tăng tính chủ động trong quá trình chuẩn bị và triển khai sản phẩm, đánh dấu bước tiến trong năng lực kỹ thuật của cơ sở.

Thiết bị kiểm tra và các chi tiết kim khí trong quy trình kiểm soát chất lượng trước khi xuất xưởng. (Ảnh: Hoàng Yến)

Bên cạnh việc cải tiến quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng cũng ngày càng được các cơ sở đúc tại Mỹ Đồng chú trọng, đặc biệt tại các cơ sở tham gia thị trường xuất khẩu. Các cơ sở đã bố trí nhân sự chuyên trách và đầu tư thiết bị kiểm tra giúp phát hiện sai lệch kịp thời, bảo đảm chất lượng sản phẩm trước khi xuất xưởng. Đây là yêu cầu cần thiết để các cơ sở đáp ứng những tiêu chuẩn kỹ thuật của đối tác, đồng thời nâng cao độ ổn định và tính đồng đều của sản phẩm.

Trong môi trường sản xuất hiện đại, hình ảnh người thợ đúc Mỹ Đồng cũng dần thay đổi. Họ không chỉ am hiểu đặc tính kim loại, nắm vững kỹ thuật đúc mà còn nhanh chóng thích nghi với phương thức làm việc mới. Việc vận hành máy móc, theo dõi các thông số kỹ thuật và xử lý những tình huống phát sinh trở thành những kỹ năng thiết yếu bên cạnh những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm gắn bó với nghề.

Người thợ đúc tại Mỹ Đồng tiếp tục gắn bó với nghề trong bối cảnh phương thức sản xuất ngày càng đổi mới. (Ảnh: Hoàng Yến)

Dẫu vậy, máy móc không thể thay thế hoàn toàn vai trò của con người trong quá trình sản xuất. Kinh nghiệm thực tiễn vẫn giúp người thợ nhận biết những vấn đề phát sinh và đưa ra điều chỉnh phù hợp ở từng công đoạn. Sự kết hợp giữa tay nghề truyền thống và kỹ thuật hiện đại đang định hình cách làm nghề mới tại Mỹ Đồng, nơi những giá trị được tích lũy qua nhiều thế hệ tiếp tục được ứng dụng và phát triển trong điều kiện sản xuất ngày càng đổi mới.

Từ xưởng đúc địa phương đến thị trường quốc tế

Cùng với sự thay đổi trong phương thức sản xuất, việc mở rộng thị trường đã tạo thêm động lực cho quá trình phát triển của làng nghề truyền thống. Từ những sản phẩm phục vụ nhu cầu dân sinh và sản xuất nông nghiệp, các cơ sở tại đây đã mở rộng sản phẩm sang nhiều lĩnh vực như xây dựng, giao thông vận tải, cơ khí công nghiệp và hàng gia dụng.

Một số cơ sở sản xuất tại Mỹ Đồng đã tiếp cận các thị trường nước ngoài, trong đó có Anh, Pháp, Nhật Bản và Hàn Quốc. Việc tham gia vào chuỗi cung ứng quốc tế yêu cầu các doanh nghiệp đặc biệt chú trọng hơn đến chất lượng sản phẩm, từ thành phần vật liệu đến độ bền và tính đồng đều của thành phẩm. Như vậy, yêu cầu từ đối tác quốc tế trở thành một trong những động lực để các cơ sở đầu tư thiết bị, cải tiến quy trình và nâng cao năng lực sản xuất.

Công đoạn xử lý khuôn vẫn đòi hỏi kinh nghiệm thực tiễn và sự tập trung của người thợ. (Ảnh: Hoàng Yến)

Thị trường quốc tế mở ra cơ hội phát triển, nhưng đồng thời cũng tạo áp lực đổi mới đối với các cơ sở sản xuất. Khả năng duy trì chất lượng đồng đều, đáp ứng tiến độ và thích ứng với những tiêu chuẩn khác nhau sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của sản phẩm kim khí Mỹ Đồng.

Kinh nghiệm và sự khéo léo của người thợ vẫn giữ vai trò quan trọng trong công đoạn làm khuôn. (Ảnh: Hoàng Yến)

Từ một làng nghề hình thành trên nền tảng kinh nghiệm của người thợ, Mỹ Đồng đang từng bước mở rộng con đường phát triển bằng sự kết hợp giữa tri thức nghề truyền thống và công nghệ hiện đại. Hành trình ấy không chỉ phản ánh sự thay đổi trong cách thức sản xuất mà còn cho thấy nỗ lực gìn giữ và phát huy giá trị làng nghề trong bối cảnh kinh tế ngày càng hội nhập.

Hoàng Yến