Làng nghề rèn Trung Lương (phường Bắc Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh). Ảnh: Thúy Vi

Toàn tỉnh hiện có khoảng 40 làng nghề và nghề truyền thống được công nhận, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động nông thôn, đồng thời lưu giữ những giá trị văn hóa gắn với lịch sử và đời sống của cộng đồng. Tuy nhiên, đứng trước những thay đổi về thị trường, lực lượng lao động và nhu cầu tiêu dùng, nhiều làng nghề cũng đang đối diện không ít thách thức, đòi hỏi những hướng đi mới để vừa bảo tồn, vừa phát triển bền vững.

Từ gìn giữ nghề đến giữ gìn bản sắc

Nếu trước đây, làng nghề chủ yếu được nhìn nhận như nơi sản xuất hàng hóa phục vụ đời sống thì ngày nay, giá trị của làng nghề đã vượt xa ý nghĩa kinh tế. Mỗi sản phẩm thủ công đều chứa đựng câu chuyện về lịch sử, phong tục, tập quán và kỹ năng được truyền qua nhiều thế hệ.

Ở nhiều địa phương như Nghi Xuân, Cẩm Xuyên, Kỳ Anh, Hương Sơn hay Thạch Hà, những nghệ nhân cao tuổi vẫn ngày ngày gắn bó với nghề. Dù thu nhập không còn hấp dẫn như nhiều ngành nghề khác, họ vẫn kiên trì truyền dạy kỹ thuật cho con cháu, bởi với họ, giữ nghề cũng chính là giữ lấy ký ức của quê hương.

Song, thực tế cho thấy không ít làng nghề đang rơi vào tình trạng thiếu lao động kế cận. Phần lớn người trẻ lựa chọn làm việc tại các khu công nghiệp hoặc các thành phố lớn, khiến nhiều cơ sở sản xuất chỉ còn những người trung niên và cao tuổi duy trì hoạt động. Bên cạnh đó, sức cạnh tranh của sản phẩm thủ công trước hàng hóa công nghiệp, chi phí nguyên liệu tăng và thị trường tiêu thụ chưa ổn định cũng khiến nhiều hộ sản xuất gặp khó khăn.

Dẫu vậy, chính trong những thử thách ấy, nhiều làng nghề ở Hà Tĩnh đã chủ động tìm cách đổi mới. Không chỉ giữ nguyên giá trị truyền thống, nhiều cơ sở đã đầu tư cải tiến mẫu mã, bao bì, xây dựng thương hiệu và ứng dụng công nghệ số để tiếp cận khách hàng.

Một trong những động lực quan trọng giúp các làng nghề Hà Tĩnh phát triển trong những năm gần đây là Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP). Ảnh minh họa.

Thông qua chương trình, nhiều sản phẩm truyền thống được hỗ trợ hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Đến năm 2026, Hà Tĩnh tiếp tục xác định phát triển OCOP gắn với bảo tồn làng nghề, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển du lịch nông thôn. Theo kế hoạch phát triển OCOP năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu có thêm các làng nghề tham gia chương trình, tăng tỷ lệ sản phẩm được truy xuất nguồn gốc điện tử và mở rộng kênh tiêu thụ trên các nền tảng thương mại điện tử.

Đặc biệt, năm 2026 đánh dấu cột mốc quan trọng khi Hà Tĩnh lần đầu tiên có hai sản phẩm OCOP đạt chuẩn 5 sao cấp quốc gia là nước mắm Phú Khương và nước mắm Luận Nghiệp. Đây không chỉ là niềm tự hào của các cơ sở sản xuất mà còn cho thấy tiềm năng nâng tầm những giá trị truyền thống nếu được đầu tư đúng hướng.

Việc nhiều sản phẩm làng nghề đạt chuẩn OCOP cũng góp phần nâng cao giá trị kinh tế, giúp người dân mạnh dạn đầu tư máy móc, cải tiến quy trình sản xuất nhưng vẫn giữ được bản sắc vốn có.

Hướng tới phát triển làng nghề gắn với du lịch trải nghiệm

Một xu hướng đang được nhiều địa phương quan tâm là đưa làng nghề trở thành điểm đến của du lịch trải nghiệm.

Thay vì chỉ bán sản phẩm, nhiều cơ sở sản xuất bắt đầu mở cửa đón khách tham quan, giới thiệu quy trình làm nghề, tổ chức các hoạt động trải nghiệm như làm nón, làm mộc, chế biến đặc sản hay thực hành các nghề thủ công truyền thống. Đây được xem là hướng đi giúp gia tăng giá trị sản phẩm, đồng thời lan tỏa văn hóa bản địa đến du khách và thế hệ trẻ.

Tại Hà Tĩnh, mô hình giáo dục trải nghiệm gắn với di sản và làng nghề cũng đang dần hình thành ở một số địa phương. Các chương trình dành cho học sinh không chỉ giúp các em hiểu hơn về lịch sử, văn hóa quê hương mà còn trực tiếp tham gia vào các công đoạn làm nghề, từ đó hình thành ý thức gìn giữ những giá trị truyền thống.

Đây cũng là cách để khoảng cách giữa làng nghề và người trẻ được rút ngắn. Khi được trực tiếp trải nghiệm, nhiều học sinh hiểu rằng phía sau mỗi chiếc nón, mỗi chai nước mắm hay mỗi sản phẩm thủ công là công sức, kỹ thuật và câu chuyện của biết bao thế hệ người thợ.

Trong bối cảnh hội nhập, bảo tồn làng nghề không còn là câu chuyện chỉ dựa vào tình yêu nghề của các nghệ nhân. Để làng nghề thực sự "sống khỏe", cần sự đồng hành của chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng.

Việc hỗ trợ chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu, phát triển thương mại điện tử, kết nối tiêu thụ, đào tạo thiết kế sản phẩm hay phát triển du lịch trải nghiệm đều là những giải pháp đang được nhiều địa phương triển khai nhằm tạo thêm sức sống cho các làng nghề. Cùng với đó, việc tôn vinh nghệ nhân, khuyến khích lớp trẻ học nghề và đưa giá trị làng nghề vào các chương trình giáo dục trải nghiệm sẽ góp phần tạo nên một thế hệ kế cận yêu và tự hào với nghề truyền thống.

Làng nghề Hà Tĩnh hôm nay vẫn đang đứng giữa hai dòng chảy: một bên là áp lực của thị trường hiện đại, một bên là khát vọng gìn giữ bản sắc văn hóa quê hương. Dẫu còn nhiều khó khăn, nhưng với những tín hiệu tích cực từ chương trình OCOP, chuyển đổi số và phát triển du lịch nông thôn, những làng nghề truyền thống đang có thêm cơ hội để tiếp tục tồn tại, phát triển và lan tỏa giá trị. Bởi hơn cả một nơi sản xuất, mỗi làng nghề chính là một phần ký ức văn hóa, là hồn cốt của quê hương được gìn giữ qua từng đôi bàn tay người thợ.