Từ nhựa cây sơn đến sắc màu độc đáo của sơn mài Việt

Nghề sơn ở Hạ Thái có lịch sử lâu đời, theo nhiều tài liệu, nghề sơn Hạ Thái được cho là đã xuất hiện từ thế kỷ XVII. Dấu tích của nghề còn được lưu giữ qua những bức hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng tại đình làng. Trước đây, người dân chủ yếu làm nghề sơn đồ nét, chế tác các sản phẩm phục vụ tầng lớp vua chúa, quan lại. Bởi vậy, Hạ Thái từng được biết đến với tên gọi làng nghề “dâng vua”.

Bước ngoặt của nghề sơn đến vào những năm 1930, khi các họa sĩ Trường Mỹ thuật Đông Dương đưa thêm những vật liệu như vỏ trứng, vỏ trai, ốc, cật tre vào sáng tác, đồng thời ứng dụng kỹ thuật mài để tạo chiều sâu cho bề mặt sản phẩm. Từ nghệ thuật sơn truyền thống, sơn mài dần hình thành như một loại hình mỹ thuật đặc sắc, kết hợp giữa kỹ thuật thủ công và tư duy sáng tạo.

Những tác phẩm sơn mài với họa tiết và màu sắc đa dạng, thể hiện sự sáng tạo trong cách ứng dụng chất liệu truyền thống tại làng Hạ Thái. (Ảnh: Sắc Nghệ Ký)

Một trong những yếu tố làm nên giá trị riêng của sơn mài truyền thống là chất liệu sơn ta, được lấy từ nhựa cây sơn. Tại Việt Nam, cây sơn được trồng nhiều ở Phú Thọ, nơi có điều kiện tự nhiên phù hợp để phát triển vùng nguyên liệu. Nhựa sơn sau khi khai thác phải trải qua quá trình xử lý, lọc và chế biến mới có thể đưa vào sản xuất.

Khác với những loại sơn công nghiệp thông thường, sơn ta có những đặc tính riêng về độ bám dính, độ bóng, khả năng chống ẩm và độ bền theo thời gian. Khi được xử lý và sử dụng đúng kỹ thuật, chất liệu này tạo nên bề mặt có chiều sâu, càng mài càng hiện rõ những lớp màu và họa tiết bên dưới. Đây cũng là yếu tố góp phần tạo nên vẻ đẹp đặc trưng của sản phẩm sơn mài Việt Nam.

Sơn ta và vỏ trứng được kết hợp trong quá trình chế tác, tạo nên sự phong phú về chất liệu và hiệu ứng trang trí cho tác phẩm sơn mài. (Ảnh: Sắc Nghệ Ký)

Chia sẻ về giá trị của chất liệu truyền thống này, nghệ nhân Vũ Thị Lệ Hà cho biết, chưa có loại nguyên liệu nào có thể tạo nên vẻ đẹp tương tự sơn ta. Do nguồn nguyên liệu quý, quá trình khai thác và chế biến công phu nên những tác phẩm sử dụng sơn ta thường có giá trị cao. Theo nghệ nhân, sức hấp dẫn của chất liệu này nằm ở sắc màu trầm ấm, chiều sâu trong từng lớp sơn cùng bề mặt phẳng, nhẵn và độ bóng tự nhiên. Những đặc điểm ấy tạo nên vẻ đẹp riêng biệt, độc đáo của sơn mài truyền thống khó có chất liệu nào thay thế được.

Để phát huy những đặc tính của sơn ta, người thợ Hạ Thái phải thực hiện nhiều công đoạn nối tiếp nhau, từ tạo vóc, hom, sơn lót đến trang trí, mài và đánh bóng. Tùy vào yêu cầu của từng sản phẩm, các lớp sơn được phủ chồng lên nhau, có thể lên tới hàng chục lớp. Sau mỗi lần phủ sơn, sản phẩm cần có thời gian khô, ổn định trước khi tiếp tục xử lý ở công đoạn kế tiếp.

Qua nhiều lớp sơn và công đoạn mài giũa tỉ mỉ, các tác phẩm sơn mài Hạ Thái hiện lên với sắc màu trầm ấm, bề mặt bóng mịn và vẻ đẹp giàu tính nghệ thuật. (Ảnh: Sắc Nghệ Ký)

Đặc biệt, kỹ thuật mài đòi hỏi sự kiên nhẫn và cảm nhận tinh tế của người thợ. Chỉ cần thao tác quá tay hoặc không đúng thời điểm, lớp màu và họa tiết có thể bị ảnh hưởng. Bởi vậy, để tạo nên một sản phẩm đạt độ hoàn thiện cao đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ thuật làm nghề thành thục, khả năng cảm nhận chất liệu và kinh nghiệm lâu năm của người thợ.

Từ những chiếc khay, lọ hoa, hộp trang trí đến các bức tranh sơn mài, mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn riêng của người chế tác. Những hình ảnh quen thuộc như phong cảnh làng quê, phố cổ, hoa lá hay các biểu tượng văn hóa Việt Nam được tái hiện qua sự kết hợp của màu sắc, chất liệu và kỹ thuật khảm, vẽ, mài. Qua đó, sản phẩm Hạ Thái không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng, trang trí mà còn góp phần đưa nghệ thuật sơn mài Việt Nam đến gần hơn với bạn bè trong nước và quốc tế.

Đưa nghệ thuật sơn mài đến gần hơn với du khách

Không chỉ tập trung vào hoạt động sản xuất, những năm gần đây, Hạ Thái còn từng bước phát triển du lịch trải nghiệm làng nghề. Năm 2020, nơi đây được UBND thành phố Hà Nội công nhận là điểm du lịch làng nghề, mở ra cơ hội kết hợp giữa bảo tồn nghề truyền thống và phát triển các dịch vụ phục vụ du khách.

Đến Hạ Thái, du khách có thể tham quan các xưởng sản xuất, tìm hiểu về lịch sử nghề sơn, quan sát người thợ thực hiện từng công đoạn chế tác và chiêm ngưỡng những sản phẩm được trưng bày. Đặc biệt, một số cơ sở còn tổ chức workshop trải nghiệm, tạo điều kiện để khách tham quan trực tiếp thử sức với nghệ thuật sơn mài.

Nghệ nhân Vũ Thị Lệ Hà cùng các bạn trẻ trong buổi tìm hiểu, trải nghiệm nghề sơn mài tại Hạ Thái. (Ảnh: Sắc Nghệ Ký)

Thông qua hoạt động này, du khách được làm quen với các vật liệu, dụng cụ và kỹ thuật trang trí cơ bản. Dưới sự hướng dẫn của người thợ, mỗi người có thể tự tay thực hiện một số thao tác như vẽ họa tiết, trang trí trên phôi sản phẩm, khảm vỏ trứng hoặc hoàn thiện những món đồ thủ công nhỏ. Thay vì chỉ quan sát thành phẩm, du khách có cơ hội trải nghiệm một phần quá trình lao động phía sau vẻ đẹp của sản phẩm sơn mài.

Trải qua nhiều thế kỷ, nghề sơn mài Hạ Thái vẫn tiếp tục được duy trì trong nhịp sống hiện đại. Từ những lớp sơn ta được phủ lên từng sản phẩm đến những workshop dành cho du khách, giá trị của nghề không chỉ nằm ở kỹ thuật được gìn giữ mà còn ở khả năng thích ứng, sáng tạo và tìm kiếm những cách thức mới để tiếp cận công chúng. Đó cũng là hành trình để sắc sơn truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Hoàng Yến