Nghệ nhân Ưu tú Lê Trọng Mỹ (bên phải) hướng dẫn kỹ thuật làm gốm cho người thợ tại cơ sở sản xuất gốm Đông Triều. Nguồn ảnh: Báo Quảng Ninh 2025.

Một đời gắn bó với đất và lửa

Sinh năm 1937, Nghệ nhân Ưu tú Lê Trọng Mỹ bén duyên với nghề gốm từ năm 1959. Người thầy đầu tiên dìu dắt ông là nghệ nhân Cao Cáp Hỏa, thường được người dân địa phương gọi là cụ Hào. Sau đó, ông tiếp tục học nghề từ cụ Hoàng Bá Huy, người có công đưa kỹ thuật sản xuất gốm nặng lửa từ Móng Cái về phát triển tại Đông Triều và Mạo Khê.

Những năm tháng học nghề đã giúp ông tích lũy kinh nghiệm, từng bước làm chủ kỹ thuật tạo hình, pha chế men và nung gốm. Với ông, mỗi sản phẩm được làm ra không chỉ cần đôi bàn tay khéo léo mà còn đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và khả năng cảm nhận những biến đổi của đất, men qua từng mẻ lửa.

Năm 1962, ông bắt đầu làm việc tại Hợp tác xã Gốm sứ Đông Thành và đảm nhiệm cương vị Phó Chủ nhiệm phụ trách kỹ thuật đến năm 1994. Trong suốt thời gian ấy, ông cùng những người thợ địa phương duy trì sản xuất, cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm và góp phần đưa gốm Đông Triều đến với nhiều thị trường.

Sau khi nghỉ hưu, tình yêu với nghề vẫn thôi thúc ông tiếp tục đồng hành cùng gia đình phát triển sản xuất gốm sứ mỹ nghệ. Từ những vật dụng quen thuộc như bát đĩa, ấm chén, lọ hoa đến các sản phẩm trang trí, ông luôn dành sự quan tâm cho chất lượng, kiểu dáng và giá trị thẩm mỹ.

Những đóng góp bền bỉ ấy được ghi nhận qua các danh hiệu: Nghệ nhân gốm sứ cấp tỉnh năm 1987 và Nghệ nhân Ưu tú do Chủ tịch nước phong tặng năm 2016. Đó không chỉ là niềm tự hào của riêng ông mà còn là sự ghi nhận đối với những người thợ đã dành tâm huyết gìn giữ và phát triển nghề gốm Đông Thành.

Thổi hồn cuộc sống vào những tác phẩm gốm

Gốm nặng lửa Đông Triều được biết đến với đặc tính bền chắc, khả năng chịu nhiệt và chống va đập tốt. Chính việc làm chủ kỹ thuật sản xuất dòng gốm này đã tạo điều kiện để ông Lê Trọng Mỹ phát huy khả năng sáng tạo, đưa chất liệu đất sét vượt ra ngoài những sản phẩm gia dụng thông thường.

Nếu làm gốm phục vụ đời sống là công việc gắn với sinh kế thì sáng tác tượng và phù điêu lại là nơi ông gửi gắm tình yêu nghệ thuật. Từ chất đất quê hương, ông tạo nên những hình tượng gần gũi, mang vẻ đẹp mộc mạc nhưng giàu sức biểu cảm.

Đề tài sáng tác của ông khá phong phú, trải rộng từ thế giới cổ tích, văn học đến những hình ảnh quen thuộc trong đời sống lao động và chiến đấu. Đó là nàng Bạch Tuyết, Thúy Kiều, Chí Phèo, Thị Nở; là người thợ mỏ vào lò, cô dân quân du kích, người mẹ ôm con sau giờ trực chiến hay cô gái người Dao xuống chợ.

Qua bàn tay nghệ nhân, mỗi tác phẩm không đơn thuần tái hiện một nhân vật mà còn gửi gắm cảm xúc và cách nhìn của ông về con người, cuộc sống. Những đường nét giản dị, dáng hình tự nhiên cùng sắc men trầm ấm đã tạo nên nét riêng cho các tác phẩm điêu khắc gốm.

Theo tư liệu Báo Quảng Ninh năm 2016, ông đã sáng tạo khoảng 80 mẫu tượng gốm điêu khắc, trong đó hơn 30 mẫu đã được tiêu thụ. Nhiều tác phẩm như “Mẹ con”, “Mũ rơm đi học”, “Sau giờ trực chiến” được trao giải thưởng. Ông còn có ba bộ sản phẩm được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, gồm bộ bát điếu, bộ đồ đựng rượu và bộ đồ ăn men lam.

Đằng sau mỗi tác phẩm là quá trình lao động công phu. Từ lựa chọn nguyên liệu, tạo hình, chỉnh sửa đường nét đến nung đốt, người nghệ nhân phải tính toán cẩn thận để sản phẩm giữ được hình dáng và sắc thái mong muốn sau khi ra lò. Chỉ một thay đổi trong kỹ thuật cũng có thể ảnh hưởng đến thành phẩm.

Bằng sự am hiểu nghề cùng khả năng sáng tạo, ông Lê Trọng Mỹ đã góp phần làm phong phú thêm giá trị của gốm Đông Triều, để chất liệu đất không chỉ hiện diện trong những vật dụng hằng ngày mà còn trở thành phương tiện lưu giữ hình ảnh con người và những câu chuyện đời sống.

Trao truyền kinh nghiệm, gìn giữ hồn nghề

Với Nghệ nhân Ưu tú Lê Trọng Mỹ, gìn giữ nghề truyền thống không chỉ dừng lại ở việc tạo ra những sản phẩm đẹp, bền chắc mà còn là trách nhiệm truyền lại kinh nghiệm cho lớp thợ kế cận.

Trong hơn nửa thế kỷ làm nghề, ông đã trực tiếp đào tạo, truyền dạy kỹ thuật cho hơn 120 xã viên. Ông còn phối hợp với Trường Đại học Mỹ thuật công nghiệp Hà Nội đào tạo công nhân lành nghề phục vụ sản xuất gốm sứ xuất khẩu, đồng thời hỗ trợ kỹ thuật cho nhiều cơ sở sản xuất tại các địa phương.

Không chỉ truyền nghề, ông còn tích cực nghiên cứu, cải tiến quy trình sản xuất. Những đề xuất về sử dụng than thay củi trong nung gốm, cải tiến lò nung phục vụ xuất khẩu hay đổi mới mẫu mã sản phẩm cho thấy tinh thần tìm tòi, sáng tạo của một người thợ luôn trăn trở với sự phát triển của nghề.

Nghệ nhân Ưu tú Lê Trọng Mỹ giới thiệu các tác phẩm gốm điêu khắc do mình sáng tạo tại cơ sở gốm Đông Triều Ảnh: Báo Quảng Ninh, 2016.

Trong bối cảnh các làng nghề truyền thống phải đối mặt với không ít khó khăn về thị trường, chi phí sản xuất và nguồn nhân lực, những kinh nghiệm mà ông tích lũy và truyền dạy càng có ý nghĩa. Bởi để một nghề thủ công tồn tại bền vững, bên cạnh việc bảo tồn kỹ thuật truyền thống còn cần sự đổi mới về công nghệ, mẫu mã và cách tiếp cận thị trường.

Điều đáng quý ở ông Lê Trọng Mỹ là tinh thần sẵn sàng chia sẻ những điều đã học hỏi, đúc kết trong suốt cuộc đời làm nghề. Từ một người học việc năm nào, ông trở thành người thầy, người cố vấn, góp phần đào tạo những thế hệ thợ gốm tiếp nối truyền thống của Đông Triều.

Hành trình của Nghệ nhân Ưu tú Lê Trọng Mỹ là câu chuyện về tình yêu nghề, sự kiên trì và sức sáng tạo không ngừng. Qua đôi bàn tay ông, đất sét trở thành những sản phẩm hữu ích và những tác phẩm nghệ thuật giàu cảm xúc. Qua sự tận tâm truyền dạy, những kinh nghiệm quý báu của nghề gốm tiếp tục được trao gửi cho thế hệ sau.

Danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú là sự ghi nhận dành cho hành trình bền bỉ của ông Lê Trọng Mỹ, đồng thời tôn vinh những người cùng làm nên nghề gốm Đông Triều. Từ việc chọn đất, sửa dáng đến chờ lửa hoàn tất mẻ nung, ông đã dành cả cuộc đời cho nghề. Những tác phẩm của ông lưu lại hình ảnh con người và cuộc sống; còn tình yêu nghề, sự sáng tạo và tinh thần truyền dạy góp phần giữ sức sống cho làng nghề của thành phố Quảng Ninh.

(Bài viết có sự phối hợp với Chi cục Kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn - Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Quảng Ninh)