Nghệ nhân Nguyễn Quang Hồng giới thiệu kỹ thuật phất quạt. Ảnh: NVCC

Cơn "Băng hà" làng nghề và cái bắt tay của hai thế hệ

Sinh ra trong một gia đình có bốn thế hệ làm quạt, hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề khiến nghệ nhân Nguyễn Quang Hồng thành thạo mọi kỹ thuật thủ công khắt khe, từ ngâm tre, chẻ nan đến phất quạt tạo hình. Tuy nhiên, hành trình giữ nghề chưa bao giờ trải đầy hoa hồng. Cùng với sự bùng nổ của quạt điện, vào năm 2010, làng Chàng Sơn chứng kiến làn sóng bỏ nghề cay đắng khi nhiều hộ dân đồng loạt phá tre, đốt giấy. Giữa những thăng trầm đó, ông Hồng luôn trăn trở tìm lối thoát để vừa giữ được giá trị văn hóa cổ truyền, vừa tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

Bước ngoặt lớn đến khi người con trai Nguyễn Thành Long (sinh năm 2002) tốt nghiệp đại học và quyết định trở về nối nghiệp. Nhận ra rằng nếu tiếp tục làm thủ công hoàn toàn thì mức thu nhập thấp sẽ khó giữ chân người trẻ, hai cha con đã cùng nhau dấn thân vào hành trình tìm kiếm giải pháp công nghệ phù hợp trong và ngoài nước. Vì không có mô hình tham chiếu sẵn có, họ phải chấp nhận thử nghiệm nhiều lần và đối mặt với những khoản đầu tư thất bại lên tới hàng trăm triệu đồng, thậm chí hàng tỷ đồng. Với một người trẻ như Thành Long, quãng thời gian đầu đầy áp lực và hoảng loạn vì sự cố máy móc hỏng hóc, nhưng chính những va quệt đó đã rèn giũa cho anh sự bình tĩnh và vững vàng.

Công thức 50/50: Cơ giới hóa bứt phá, bàn tay giữ linh hồn

Từ những cuộc thử nghiệm kiên trì, xưởng quạt Từ Tâm dần hình thành với sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Hiện tại, khoảng 50% công đoạn sản xuất tại xưởng đã được cơ giới hóa. Công nghệ in chuyển nhiệt kỹ thuật số giúp họa tiết thể hiện sắc nét trên vải và lụa phi bóng, kết hợp cùng công nghệ cắt laser cho phép biến tấu nan quạt thẳng thành các hình dáng lượn sóng, đục lỗ hay chạm khắc tinh xảo. Sự can thiệp của máy móc giúp xưởng đạt năng suất khoảng 1.000 chiếc quạt mỗi ngày với mẫu mã đa dạng hơn.

Dù vậy, một nửa quy trình còn lại vẫn hoàn toàn phụ thuộc vào đôi tay khéo léo của người thợ lâu năm, đặc biệt là ở khâu phất quạt. Từng thao tác dán, miết, chỉnh nan đều đòi hỏi cảm giác tinh tế và sự dứt khoát mà không máy móc nào có thể thay thế. Chỉ cần dán lệch một chút, giấy sẽ nhăn và nan bị kênh, làm chiếc quạt không thể xòe tròn hay gấp lại. Nhờ giữ vững nguyên tắc này, công nghệ trở thành công cụ tăng năng suất, còn đôi bàn tay người thợ vẫn đóng vai trò quyết định trong việc bảo tồn giá trị cốt lõi của chiếc quạt Chàng Sơn.

Mai Hằng (bên phải) cùng bạn tất bật chuẩn bị đạo cụ trước giờ ghi hình. Ảnh: NVCC

Đưa câu chuyện di sản lên mạng xã hội và khát vọng du lịch trải nghiệm

Không chỉ dừng lại ở cải tiến kỹ thuật, Thành Long cùng người bạn Mai Hằng đã thành lập kênh TikTok “Xưởng quạt Từ Tâm” để kể câu chuyện làng nghề theo góc nhìn tươi mới. Thay vì lối truyền đạt lịch sử thuần túy, nhóm lựa chọn cách tiếp cận đời sống gần gũi, lồng ghép xu hướng hiện đại nhưng vẫn giữ vẹn nguyên tinh thần văn hóa. Nhờ chủ động tìm hiểu kỹ thuật và tích cổ từ các nghệ nhân trong làng, những nội dung họ tạo ra nhanh chóng chạm đến trái tim người trẻ.

Sự nhạy bén này đã mang lại thành công lớn khi xưởng nhận được nhiều đơn hàng độc đáo, tiêu biểu là bộ sưu tập “Gai con” gồm hơn 10 mẫu quạt dành cho người hâm mộ chương trình “Anh trai vượt ngàn chông gai”, với số lượng đặt hàng liên tục từ 300 đến 500 chiếc mỗi đơn. Không dừng lại ở hiệu ứng nhất thời, lượng đơn hàng luôn duy trì ổn định và bùng nổ vào các dịp lễ lớn, điển hình như dịp Quốc khánh 2/9 với hơn 20.000 chiếc quạt được xuất xưởng đi khắp cả nước, thậm chí vượt đại dương tới đảo Hawaii (Mỹ).

Sự trưởng thành của thế hệ trẻ khiến nghệ nhân Nguyễn Quang Hồng tự hào. Ông chia sẻ rằng: “Người trẻ học ở nghệ nhân kỹ thuật gốc, còn thế hệ đi trước học được ở các bạn tinh thần dám nghĩ, dám làm”. Bám sát tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển công nghiệp văn hóa gắn với đổi mới sáng tạo, xưởng quạt Từ Tâm đang hướng tới việc mở rộng sang hoạt động bán lẻ và phát triển du lịch trải nghiệm. Việc xây dựng không gian trưng bày và tổ chức các buổi thực hành sẽ giúp du khách không chỉ ngắm nhìn, mà còn được trực tiếp chạm vào và thấu hiểu trọn vẹn nét đẹp văn hóa truyền thống, gợi mở hướng đi bền vững cho làng nghề trong tương lai.