Không chỉ tái hiện những giá trị văn hóa đặc sắc của Thăng Long – Hà Nội, chương trình còn tạo điểm gặp gỡ giữa nghệ nhân, làng nghề với công chúng, mở ra hướng tiếp cận mới trong bảo tồn và phát huy giá trị nghề thủ công truyền thống, gắn di sản với phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch sáng tạo.

Bà Ngô Thị Thuỳ Dương - Trưởng ban Ban Quản lý Hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội phát biểu khai mạc Chương trình “Chuyện Tuồng xưa, Chuyện Tuồng nay – Phía sau vàng son, tương lai nào cho Tuồng?”

Từ làng nghề đến phố thị – hành trình lan tỏa tinh hoa văn hóa Việt

Phố cổ Hà Nội từ lâu được biết đến là không gian hội tụ tinh hoa văn hóa, nghề thủ công và hoạt động giao thương của đất Kinh kỳ. Những con phố mang tên nghề, những ngôi đình thờ tổ nghề cùng các dấu tích kiến trúc, tín ngưỡng đã tạo nên một diện mạo văn hóa đặc trưng của Thăng Long – Kẻ Chợ. Trong dòng chảy ấy, các nghề thủ công truyền thống không chỉ góp phần tạo dựng diện mạo kinh tế đô thị mà còn lưu giữ những giá trị văn hóa, kỹ nghệ và bản sắc của nhiều vùng quê Việt Nam.

Các đại biểu tham dự lễ khai mạc “Chuyện Tuồng xưa, Chuyện Tuồng nay” - một trong chuỗi hoạt động văn hóa chào mừng Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại phố cổ Hà Nội.

Tiếp nối mạch nguồn đó, chuỗi hoạt động văn hóa năm 2026 do Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội tổ chức mang đến một cách kể chuyện mới về di sản. Thay vì giới thiệu nghề truyền thống đơn thuần qua hiện vật, chương trình đưa công chúng đến gần hơn với người làm nghề, trực tiếp quan sát kỹ thuật chế tác, tìm hiểu câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm và trải nghiệm những giá trị được kết tinh từ bàn tay, khối óc của nghệ nhân.

Điểm nhấn là chương trình trưng bày, giới thiệu và trải nghiệm văn hóa “Tinh hoa hội tụ”, diễn ra từ ngày 3/11/2026 đến ngày 3/1/2027 tại Trung tâm Thông tin Văn hóa Hồ Gươm, số 2 Lê Thái Tổ, phường Hoàn Kiếm. Với thông điệp “Theo dấu làng nghề – Chạm tay di sản – Mang tinh hoa về nhà”, chương trình tôn vinh những nghệ nhân đã bền bỉ gìn giữ, trao truyền tri thức nghề qua nhiều thế hệ, đồng thời khơi mở những cách thức mới để di sản hiện diện sinh động trong đời sống đương đại.

Lấy cảm hứng từ lịch sử Thăng Long – Kẻ Chợ, không gian trưng bày kể câu chuyện về hành trình của nghề thủ công từ làng quê đến phố thị, từ những nguyên liệu bình dị đến các sản phẩm mang giá trị thẩm mỹ và văn hóa đặc sắc.

Nổi bật tại mặt tiền Trung tâm là không gian sắp đặt “Bến Kẻ Chợ – Con thuyền chở tinh hoa”, tái hiện hình ảnh con thuyền mang theo gốm sứ, sản phẩm mây tre và các vật liệu thủ công truyền thống. Cùng với đó, tác phẩm “Đàn cá hội tụ” gồm 200 hình tượng cá bằng gốm, tre và gỗ gợi nhắc ký ức văn hóa hồ Hoàn Kiếm, đồng thời biểu đạt dòng chảy giao thương, sự hội tụ sản vật từ các vùng miền về kinh thành Thăng Long xưa.

Từ hình tượng con thuyền, công chúng bước vào ba không gian trưng bày với những câu chuyện riêng về bàn tay, kỹ nghệ và sức sáng tạo của người Việt.

Nghệ sĩ Nhân dân Mẫn Thu - một trong những cây đại thụ lừng lẫy của nghệ thuật Tuồng Việt Nam biểu diễn trích đoạn trong vở tuồng "Hồ Nguyệt Cô hóa cáo"

Không gian “Đan – Từ tre mây thành hình” giới thiệu nghề mây tre đan Phú Vinh, nơi những sợi mây, nan tre mộc mạc qua bàn tay tài hoa của người thợ trở thành các sản phẩm gia dụng, mỹ nghệ và những sáng tạo mang hơi thở đương đại. Không gian “Thêu nên lịch sử – Câu chuyện hồ Gươm” giới thiệu nghệ thuật thêu của Nghệ nhân Vũ Giỏi cùng con trai Vũ Đình Thi, thể hiện sự tiếp nối tri thức và tình yêu nghề giữa các thế hệ. Điểm nhấn là bức tranh thêu tái hiện truyền thuyết vua Lê Lợi trả gươm báu cho Rùa Vàng, được thiết kế mở để công chúng cùng tham gia những mũi thêu, gửi gắm thông điệp về trách nhiệm cộng đồng trong gìn giữ ký ức văn hóa.

Trong khi đó, không gian “Dòng sông gốm – Từ đất qua lửa” giới thiệu những sáng tạo của nghệ sĩ Ký Danh, kết nối kỹ nghệ gốm Bát Tràng với ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Những hình khối, sắc men và cách sắp đặt tạo nên dòng chảy nghệ thuật, gợi hành trình chuyển hóa của đất qua bàn tay người thợ và ngọn lửa.

Điểm đáng chú ý là chương trình không dừng lại ở việc trưng bày, giới thiệu sản phẩm mà còn tổ chức các hoạt động gặp gỡ nghệ nhân, trình diễn kỹ thuật nghề, trải nghiệm đan, thêu, tạo hình gốm và thưởng trà. Qua đó, người xem có cơ hội hiểu sâu hơn về quá trình lao động, sự công phu và những tri thức nghề được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Đây chính là giá trị khác biệt của hoạt động quảng bá làng nghề thông qua không gian di sản: mỗi sản phẩm không còn đơn thuần là một món hàng thủ công mà trở thành một câu chuyện văn hóa, một minh chứng cho sức sáng tạo và bản lĩnh của người thợ Việt.

Mười không gian di sản – mười câu chuyện về nghề và văn hóa

Cùng với “Tinh hoa hội tụ”, chuỗi hoạt động còn được triển khai tại nhiều địa điểm di sản, tạo thành mạng lưới kết nối văn hóa trong lòng phố cổ Hà Nội.

Tại Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội, số 50 Đào Duy Từ, chương trình “Chuyện Tuồng xưa, Chuyện Tuồng nay – Phía sau vàng son, tương lai nào cho Tuồng?” tập trung giới thiệu lịch sử nghệ thuật Tuồng, nghệ thuật hóa trang, phục trang, đạo cụ, âm nhạc và diễn xuất. Thông qua triển lãm, biểu diễn trích đoạn, giao lưu nghệ sĩ và hoạt động trải nghiệm, chương trình góp phần đưa nghệ thuật sân khấu truyền thống đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Tại Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật – 22 Hàng Buồm, không gian giới thiệu làng nghề Sơn Đồng với nghệ thuật tạc tượng, điêu khắc gỗ, sơn son thếp vàng và những ứng dụng trong đời sống đương đại. Các hoạt động trình diễn, giao lưu nghệ nhân và tọa đàm “Tinh hoa mỹ nghệ Sơn Đồng” dự kiến diễn ra ngày 14/11, góp phần quảng bá một nghề thủ công truyền thống giàu bản sắc của Hà Nội.

Đáng chú ý, tại Đình Kim Ngân – 42, 44 Hàng Bạc, chương trình “Không gian kể chuyện Đình Kim Ngân mùa 2 – Dòng chảy bách nghệ” giới thiệu sự hội tụ của các nghề thủ công tiêu biểu như đúc đồng Đại Bái, chế tác sừng Đô Hai và gốm Bát Tràng. Việc kết hợp trưng bày sản phẩm, công cụ nghề với trình diễn kỹ thuật và workshop trải nghiệm giúp công chúng hiểu rõ hơn về lịch sử, kỹ thuật cũng như giá trị văn hóa của từng nghề.

Tại Đình Hà Vĩ – 11 Hàng Hòm, chương trình “Đôi lời từ sơn mài Đường Lâm” giới thiệu những sáng tạo sơn mài của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát. Đây là dịp để công chúng tìm hiểu kỹ thuật chế tác, giá trị thẩm mỹ của sơn mài truyền thống và khả năng ứng dụng chất liệu dân gian trong sáng tạo nghệ thuật hôm nay.

Tại Di tích số 40 Lãn Ông, hoạt động trải nghiệm văn hóa “Dược trà” kết hợp nghệ thuật thưởng trà với các loại thảo dược, thảo mộc và gia vị truyền thống, góp phần giới thiệu nét đặc sắc của phố nghề gắn với y học cổ truyền.

Ngôi nhà Di sản – 87 Mã Mây giới thiệu không gian “Nốt nhạc thanh trong lòng phố thị”, tái hiện những thú chơi tao nhã của người Hà Nội xưa như chơi chim, bonsai và văn hóa thưởng trà.

Trong khi đó, Trung tâm Thông tin Di sản Phố cổ – 28 Hàng Buồm giới thiệu các sản phẩm trầm truyền thống qua chủ đề “Nốt hương di sản”; Đình Yên Thái – 8 Tạm Thương giới thiệu nghề dệt và các sản phẩm lụa truyền thống; Đình Tú Thị – 2 Yên Thái trưng bày sản phẩm thêu của nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng, kết hợp các hoạt động trải nghiệm dành cho công chúng.

Mỗi địa điểm là một lát cắt văn hóa, một câu chuyện về nghề, về con người và những giá trị được gìn giữ qua thời gian. Sự kết nối giữa các không gian không chỉ làm phong phú hoạt động văn hóa tại phố cổ mà còn tạo điều kiện hình thành những tuyến tham quan, trải nghiệm di sản gắn với nghề thủ công truyền thống.

Nghệ nhân là chủ thể gìn giữ di sản, làng nghề là nguồn lực của công nghiệp văn hóa

Đánh giá về ý nghĩa của việc đưa các nghề thủ công truyền thống vào không gian văn hóa, sáng tạo của Thủ đô, ông Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, cho rằng đây là hướng tiếp cận có nhiều ý nghĩa trong bối cảnh yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản ngày càng gắn chặt với phát triển kinh tế - xã hội.

Theo ông Trịnh Quốc Đạt, làng nghề không chỉ là nơi sản xuất ra những sản phẩm phục vụ đời sống mà còn là nơi lưu giữ kho tàng tri thức dân gian, kỹ năng nghề, bí quyết chế tác và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó, nghệ nhân chính là những chủ thể quan trọng nhất, trực tiếp gìn giữ và làm giàu thêm vốn di sản ấy.

Việc đưa sản phẩm làng nghề, nghệ thuật thủ công và hình ảnh nghệ nhân vào các không gian di sản của phố cổ Hà Nội là cách làm thiết thực để kết nối giá trị truyền thống với công chúng hiện đại. Người dân và du khách không chỉ được nhìn ngắm sản phẩm mà còn được tiếp xúc với người làm ra sản phẩm, hiểu được sự công phu của từng công đoạn chế tác, từ đó nâng cao sự trân trọng đối với lao động sáng tạo của nghệ nhân.

Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam cũng nhấn mạnh, bảo tồn nghề truyền thống không thể chỉ dừng lại ở việc lưu giữ kỹ thuật hay phục dựng những sản phẩm xưa. Điều quan trọng là phải tạo được môi trường để nghề tiếp tục phát triển, sản phẩm có thị trường, nghệ nhân có sinh kế và thế hệ trẻ có động lực tiếp nối. Muốn vậy, cần đẩy mạnh kết nối giữa làng nghề với các lĩnh vực thiết kế, mỹ thuật ứng dụng, du lịch, thương mại và công nghiệp văn hóa.

Từ góc nhìn đó, những hoạt động như “Tinh hoa hội tụ” hay “Dòng chảy bách nghệ” không chỉ có ý nghĩa quảng bá văn hóa mà còn mở ra cơ hội để các làng nghề tìm kiếm đối tác, tiếp cận khách hàng, giới thiệu sản phẩm và khẳng định giá trị thương hiệu. Đây là hướng đi cần được nhân rộng, bởi khi di sản được kết nối với thị trường và nhu cầu của xã hội, nghề truyền thống mới có thêm động lực phát triển bền vững.

Thực tế cho thấy, nhiều sản phẩm thủ công truyền thống của Việt Nam có giá trị nghệ thuật và tiềm năng thương mại lớn. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả những lợi thế này, các làng nghề cần quan tâm hơn đến đổi mới mẫu mã, nâng cao chất lượng, cải tiến công nghệ phù hợp, xây dựng thương hiệu và kể được câu chuyện văn hóa của sản phẩm. Sự đồng hành của nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp và các tổ chức xúc tiến thương mại sẽ góp phần tạo nên những sản phẩm vừa giữ được hồn cốt truyền thống, vừa đáp ứng yêu cầu của thị trường hiện đại.

Để di sản sống trong đời sống đương đại

Có thể thấy, chuỗi hoạt động văn hóa tại phố cổ Hà Nội năm 2026 không đơn thuần là một chương trình kỷ niệm các ngày lễ về văn hóa, di sản mà còn thể hiện nỗ lực đổi mới phương thức bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống. Từ nghề mây tre đan, gốm, thêu, sơn mài, điêu khắc gỗ đến nghệ thuật sân khấu Tuồng, mỗi loại hình đều được giới thiệu bằng những hình thức gần gũi, có tính tương tác và khuyến khích sáng tạo.

Điều đáng ghi nhận là chương trình đã đặt nghệ nhân và cộng đồng nghề vào vị trí trung tâm. Bởi di sản không chỉ nằm trong những ngôi đình, ngôi nhà cổ hay các hiện vật trưng bày, mà còn hiện diện trong đôi bàn tay người thợ, trong kỹ năng nghề, trong những câu chuyện được kể và trong quá trình sáng tạo không ngừng của cộng đồng.

Đối với Hà Nội, việc khai thác giá trị làng nghề trong không gian di sản còn mở ra hướng phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu. Du khách đến với phố cổ không chỉ tham quan kiến trúc, thưởng thức ẩm thực mà còn có thể tìm hiểu lịch sử nghề, gặp gỡ nghệ nhân, trải nghiệm kỹ thuật thủ công và lựa chọn những sản phẩm mang dấu ấn văn hóa Việt Nam.

Ở tầm rộng hơn, đây cũng là cách biến nguồn tài nguyên văn hóa thành nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa, góp phần nâng cao giá trị kinh tế của di sản và tạo thêm sinh kế cho cộng đồng làng nghề.

Bảo tồn và phát triển không phải là hai mục tiêu tách rời. Một nghề truyền thống chỉ thực sự được bảo tồn khi vẫn có người làm nghề, có người kế tục, có sản phẩm được xã hội đón nhận và có không gian để tiếp tục sáng tạo. Vì vậy, việc kết nối di sản với thiết kế, nghệ thuật ứng dụng, du lịch và thị trường cần được xem là một hướng đi lâu dài, có sự tham gia của cơ quan quản lý, hiệp hội nghề nghiệp, doanh nghiệp và chính cộng đồng nghệ nhân.

Thông qua chuỗi hoạt động chào mừng Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam, Ngày Văn hóa Việt Nam và hưởng ứng Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026, những tinh hoa nghề Việt đang được kể lại bằng một ngôn ngữ mới – sinh động hơn, gần gũi hơn và có khả năng lan tỏa rộng hơn.

Từ những sợi mây được đan thành hình, những mũi kim thêu nên ký ức lịch sử, những sản phẩm gốm kết tinh qua lửa đến các tác phẩm điêu khắc, sơn mài giàu giá trị nghệ thuật, tất cả đều khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa nghề truyền thống. Khi nghệ nhân được tôn vinh, làng nghề được kết nối và di sản được trao cơ hội hiện diện trong đời sống hôm nay, đó cũng chính là nền tảng để tinh hoa văn hóa Việt tiếp tục được gìn giữ, sáng tạo và lan tỏa trong tương lai.