Từ nhịp làng nghề đến những thanh âm thân thuộc

Nằm dưới chân núi Đọi, thuộc Tổ dân phố Đọi Tam, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, làng trống Đọi Tam được biết đến là một trong những làng nghề thủ công lâu đời của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Với lịch sử hơn 1.000 năm, nơi đây được biết đến là một trong những làng nghề làm trống truyền thống lâu đời, góp phần lưu giữ nét đẹp văn hóa thủ công của người Việt.

Những chiếc trống với nhiều kích thước khác nhau được sơn màu, hoàn thiện trước khi rời xưởng.

Theo truyền tích được lưu truyền tại địa phương, vào năm 987, hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản đã làm một chiếc trống lớn dâng vua Lê Đại Hành trong lễ Tịch điền dưới chân núi Đọi. Từ đó, hai ông được người dân tôn là Tổ nghề, mở đầu cho hành trình hình thành và phát triển của một nghề thủ công đặc trưng vùng đất này. Qua nhiều thế hệ, tiếng trống Đọi Tam không chỉ gắn với sinh kế của người dân mà còn trở thành một phần trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Nằm bình yên dưới chân núi, ngôi lăng mộ của cụ Tổ nghề Trạng Sấm Nguyễn Đức Năng chính là “linh hồn”, là cột mốc tâm linh của cả làng trống.

Mỗi ngày, trong những xưởng trống ở Đọi Tam, người thợ vẫn miệt mài với công việc đã gắn bó qua nhiều thế hệ. Tiếng cưa gỗ, tiếng bào tang, tiếng gõ thử nối tiếp nhau, mỗi âm thanh mang theo một công đoạn, một nhịp lao động riêng, cùng hòa thành thanh âm thân thuộc của làng nghề. Đó không chỉ là âm thanh của công việc thường ngày, mà còn là dấu ấn của một nghề truyền thống vẫn đang được tiếp nối trên mảnh đất này.

Theo thời gian, những chiếc trống Đọi Tam ngày càng đa dạng về hình dáng, kích thước và mục đích sử dụng. Từ những chiếc trống đồ chơi nhỏ xinh đến trống trường, trống múa lân, trống hội hay trống phục vụ nghi lễ đình, chùa, mỗi sản phẩm đều mang một thanh âm và vai trò riêng. Cũng từ đó, tiếng trống Đọi Tam hiện diện trong nhiều khoảnh khắc của đời sống, khi gắn với ký ức tuổi thơ, lúc hòa vào không khí lễ hội, khi lại vang lên trong những nghi thức văn hóa truyền thống.

Một chiếc trống hoàn chỉnh là thành quả từ công sức của nhiều đôi tay vẫn đang miệt mài giữ nghề, gìn giữ cả âm vang và hồn cốt của làng trống Đọi Tam qua từng thế hệ.

Từ những xưởng nghề dưới chân núi Đọi, những chiếc trống dần rời làng để đến với nhiều vùng đất khác nhau. Có chiếc được đưa đến trường học, có chiếc theo các đội múa lân trong mùa Trung thu, cũng có chiếc hiện diện tại đình, chùa hay những ngày hội truyền thống. Mỗi điểm đến lại mở ra một câu chuyện riêng, để âm thanh của Đọi Tam không chỉ vang lên trong không gian làng nghề mà còn hòa vào nhịp sống của nhiều cộng đồng.

Mỗi tiếng trống giữ một miền ký ức

Trong ký ức của nhiều thế hệ, tiếng trống đã trở thành âm thanh thân thuộc, gắn với những năm tháng học trò, những mùa Trung thu rộn rã hay ngày hội làng náo nức. Mỗi nhịp trống mang một sắc thái riêng: khi ngân lên báo hiệu giờ vào lớp, lúc dồn dập hòa cùng bước chân đoàn lân, khi lại trầm vang trong những nghi lễ truyền thống. Dù xuất hiện ở những không gian khác nhau, tiếng trống vẫn có sức gợi nhắc về những phong tục, sinh hoạt văn hóa đã gắn bó với đời sống người Việt qua bao thế hệ.

Những chiếc trống Đọi Tam sau khi hoàn thiện tại xưởng, sẵn sàng theo chân người thợ đến với những không gian sinh hoạt và văn hóa khác nhau

Từ sân trường đến những đêm hội Trung thu, từ không gian đình chùa đến các chương trình biểu diễn nghệ thuật, những chiếc trống Đọi Tam đã hiện diện trong nhiều khoảnh khắc khác nhau của đời sống. Có những âm thanh chỉ vang lên trong một thời điểm, nhưng lại trở thành ký ức theo con người suốt nhiều năm tháng.

Với người Đọi Tam, nghề làm trống không chỉ là công việc tạo ra những sản phẩm phục vụ đời sống, mà còn là một phần gắn bó với quê hương qua nhiều thế hệ. Những người thợ hôm nay tiếp tục công việc của cha ông, vừa gìn giữ những kỹ thuật đã làm nên danh tiếng làng nghề, vừa tìm cách thích ứng với nhu cầu của cuộc sống hiện đại. Máy móc được đưa vào hỗ trợ những công đoạn nặng nhọc, sản phẩm được giới thiệu rộng rãi hơn qua mạng xã hội và các nền tảng thương mại điện tử. Bên cạnh đó, hoạt động tham quan, trải nghiệm tại làng nghề cũng mở ra cơ hội để nhiều người biết đến hơn về nghề làm trống Đọi Tam.

Một chiếc trống khi rời khỏi Đọi Tam có thể mang theo nhiều hành trình khác nhau. Người thợ có thể không biết hết những nơi sản phẩm của mình sẽ đi qua, nhưng mỗi chiếc trống đều góp phần đưa âm hưởng của quê hương đến gần hơn với đời sống cộng đồng.

Và có lẽ, điều làm nên sức sống của làng trống Đọi Tam không chỉ nằm ở những thanh âm vang vọng từ quá khứ, mà còn ở việc những âm thanh ấy vẫn tiếp tục hiện diện trong hiện tại. Khi tiếng gõ thử vẫn vang lên trong xưởng, khi những chiếc trống vẫn được làm ra và tìm đến những miền đất mới, Đọi Tam vẫn đang viết tiếp câu chuyện của mình bằng chính nhịp trống của làng.

Khánh Ly, Hoàng Yến