Gần hai năm qua, do tác dộng của đại dịch Covid-19, các cơ sở làng nghề gặp khó khăn gay gắt kéo dài. Chính phủ đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách trợ giúp các cơ sở thực hiện nhiệm vụ kép vừa chống dịch vừa duy trì sản xuất kinh doanh. Mới đây, ngày 6/8/2021, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 86/NQ-CP về các giải pháp cấp bách phòng, chống dịch Covid-19 để thực hiện Nghị quyết số 30/2021/QH15 ngày 28/7/2021 của Quốc hội khóa XV. Nghị quyết này đề ra những giải pháp rất cụ thể, toàn diện và cơ bản, sẽ trợ giúp rất nhiều cho cơ sở.

Trong những ngày này, phát huy tinh thần cách mạng tiến công của Cách mạng Tháng 8, hơn lúc nào hết, các cơ quan nhà nước cũng như Hiệp hội Làng nghề Việt Nam phải hướng về cơ sở, tích cực đổi mới sáng tạo tháo gỡ khó khăn cho cơ sở, thực hiện Nghị quyết 86/2021 và các chỉ đạo mới nhất của Chính phủ, coi đây là trách nhiệm chính trị lớn nhất không thể thoái thác.

Sản xuất chao đèn ở Phú Vinh (Chương Mỹ)

Đáp ứng các yêu cầu cấp bách của cơ sở

Theo một cuộc khảo sát với trên 100 doanh nghiệp vào giữa tháng 6/2021, có đến 84% số hộ gặp khó khăn; trong đó, 40% thiếu vốn kinh doanh; 80 % do thị trường bị thu hẹp chiếm 80%; 52% phải cắt giảm lao động, ...Đến nay, khó khăn của cơ sở còn tăng gấp bội; nhiều nơi tạm ngưng sản xuất, nhiều cơ sở cầm chừng; đời sống của người lao động đang rất gay go. Các chính sách về giãn, giảm, miễn các loại thuế, phí, lãi suất ngân hàng cũng như các gói cứu trợ của Nhà nước chưa đến được đều khắp các cơ sở. Thời gian trước đây, cũng đã có một số cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội thực hiện các hoạt động như: tổ chức các cuộc thi, bình chọn sản phẩm; tôn vinh nghệ nhân; dào tạo nghề; tổ chức hội chợ, triển lãm; xúc tiến thương mại; v.v... đến nay, do dịch bệnh, nhiều hoạt động cũng đã dừng lại. Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng: đó vẫn chỉ là những hoạt động bề nổi, chưa đáp ứng đúng và trúng những yêu cầu của cơ sở khi họ dang phải thực hiện nhiệm vụ kép vừa chống dịch, vừa sản xuất kinh doanh.

Thực tiễn cho thấy nguồn gốc của những bất cập trong ứng xử với làng nghề, kể cả những cơ quan nhà nước cũng như tổ chức xã hội – nghề nghiệp liên quan là do chưa nhận thức đầy đủ những giá trị văn hóa của các cơ sở làng nghề, nhất là làng nghề truyền thống. Đó là những giá trị văn hóa của nghề thủ công (đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể) đã lưu truyền từ hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm của nước ta; mỗi cơ sở là một kho báu, một bảo tàng, là niềm vinh dự, tự hào của đất nước ta. Do nhận thức còn hạn chế, dẫn đến chưa thấy trách nhiệm, thiếu những biện pháp hữu hiệu trong việc gìn giữ, tu bổ, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa ấy. Nhà nước thiếu những cơ chế, chính sách cần thiết xứng tầm và tổ chức thực hiện có hiệu quả. Trong khi đó, Hiệp hội Làng nghề Việt Nam và các tổ chức xã hội – nghề nghiệp liên quan tuy đã cố gắng song vẫn còn nhiều bất cập.

Theo ý kiến của một số chuyên gia, nhà nghiên cứu về làng nghề, thời gian qua, các cơ sở, làng nghề đạt được một số kết quả đáng trân trọng trong sự nghiệp phát triển làng nghề là do công sức của họ, sự trợ giúp của các cơ quan nhà nước cũng như các tổ chức xã hội còn nhiều yếu kém. Nói cách khác, chúng ta “khai thác” các làng nghề thì nhiều, còn đầu tư, bồi dưỡng trở lại thì chưa được bao nhiêu; chúng ta còn “nợ” làng nghề quá nhiều. Đây là một nhận xét rất đáng suy nghĩ.

Gốm Bát Tràng (Gia Lâm)

Hiện nay, dịch bệnh đang hoành hành dữ dội, song với sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ và sự đồng lòng chấp hành của nhân dân, dịch bệnh chắc chắn sẽ bị đẩy lùi. Các cơ sở làng nghề đang phải cầm cự để tồn tại, duy trì sản xuất kinh doanh với những mức độ nhất định tùy theo mỗi địa phương, song đồng thời vẫn phải chuẩn bị để khi kinh tế – xã hội nước ta bước vào trạng thái “bình thường mới”, khôi phục và phát triển sản xuất kinh doanh với hiệu quả cao hơn trước. Qua thực tiễn, có thể tóm tắt các yêu cầu cấp bách của cơ sở như sau.

Một là, đang rất cần những biện pháp trợ giúp thiết thực và kịp thời để các cơ sở trụ được và vượt qua khó khăn, duy trì sản xuất kinh doanh tùy theo diễn biến của dịch bệnh ở từng địa phương, thực hiện Nghị quyết số 84/NQ-CP ngày 29/5/2020 của Chính phủ, với nhiều biện pháp trợ giúp, như các ưu đãi về thuế, chi phí, về tín dụng, gần đây nhất là gói cứu trợ 26.000 tỷ đồng (theo Nghị quyết số 68 ngày 1/7/2021 của Chính phủ) và quyết định số 23/2021/QĐ-TTg ngày 7-7-2021 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách hỗ trợ người lao động và người sử dụng lao động gặp khó khăn do đại dịch COVID-19; v.v...Cơ sở đang rất mong các ưu đãi ấy sớm đến cơ sở và người lao động, để kịp thời cứu họ trong lúc đang rất gian nan.

Hai là, tiến hành các biện pháp cơ cấu lại (cũng gọi là tái cấu trúc) hộ kinh doanh về mọi mặt theo nhu cầu của thị trường. Đây vốn là một loại hoạt động bình thường, song hiện nay, do tác động của dịch Covid-19, lại càng phải triển khai mạnh mẽ, toàn diện hơn. Đó là: phân tích thị trường; cơ cấu lại sản xuất kinh doanh theo tín hiệu của thị trường; v.v. nhằm đạt mục tiêu nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm hàng hóa, kể cả hiện nay cũng như trong dài hạn, khi dịch bệnh bị đẩy lùi. Đây cũng là dịp để thực hiện các biện pháp nâng cao trình độ của nghệ nhân, năng lực quản trị của chủ cơ sở. Cơ sở cũng đang mong sự hướng dẫn để thực hiện chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ số trong hoạt động (theo Nghị quyết số 17/NQ-CP ngày 7/3/2019 của Chính phủ) nhằm tăng hiệu quả, giảm chi phí.

Nhân vật trung tâm, chủ thể của Làng nghề

Trong công cuộc phát triển đất nước, Đảng ta khẳng định: “Phát huy tối đa nhân tố con người, coi con người là trung tâm, chủ thể, nguồn lực quan trọng nhất và mục tiêu của sự phát triển; ... mọi chính sách của Đảng, Nhà nước đều phải hướng vào nâng cao đời sống vật chất, tinh thần và hạnh phúc của nhân dân” (theo Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2021 – 2030 tại Đại hội XIII của Đảng).

Đối với làng nghề chúng ta, mọi người lao động trong cơ sở sản xuất kinh doanh đều vừa là nhân vật trung tâm, vừa là chủ thể của sự phát triển. Hai vị trí này gắn bó với nhau trong mỗi con người, vừa được coi trọng vì là “nhân vật trung tâm”, lại vừa được phục vụ để phát huy vai trò “chủ thể”. Vì sự phát triển bền vững của làng nghề, cần đặc biệt coi trọng và phát huy đến mức cao nhất vị trí và vai trò của con người trong làng nghề, thực hiện phương châm do Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng đã đề ra là “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.

Với tư cách là nhân vật “trung tâm”, mọi người lao động trong cơ sở đều được bảo đảm các quyền trong thực hiện các nhiệm vụ sản xuất kinh doanh, được thường xuyên chăm lo về đời sống tinh thần và vật chất. Trong thời dịch bệnh hiện nay, cần thưc hiện đầy đủ những trợ giúp của Chính phủ để giữ sản xuất kinh doanh, quan trọng nhất là giữ đội ngũ nghệ nhân, thợ giỏi là vốn quý của làng nghề. Đây cũng là dịp để phát huy truyền thống cộng đồng làng nghề gắn với Chương trình xây dựng nông thôn mới, xây dựng mỗi làng nghề, nhất là làng nghề truyền thống thành những làng nghề văn hóa.

Với tư cách là “chủ thể”, mọi người trong làng nghề đều phải được chủ động trong xây dựng cơ sở, xây dựng làng nghề. Đó là (i) khơi dậy ý chí, khát vọng phát triển làng nghề bền vững, phát huy những giá trị văn hóa của làng nghề, đặc biệt là di sản văn hóa phi vật thể nghề thủ công; (ii) mỗi người được tạo điều kiện nâng cao trình độ, kiến thức theo kịp đòi hỏi của tình hình mới; (iii) mỗi người, nhất là các nghệ nhân tích cực đổi mới, sáng tạo, tìm ra những biện pháp để vượt qua khó khăn, duy trì sản xuất kinh doanh; v.v...(iv) tích cực ứng dụng công nghệ mới 4.0 trong quản trị cơ sở; (v) chủ động xây dựng làng nghề văn hóa, góp phần xây dựng nông thôn mới.
Cuối cùng, để thực sự phát huy vị trí, vai trò của cơ sở cũng như mỗi người lao động trong sự nghiệp phát triển bền vững các làng nghề, xin kiến nghị các cơ quan nhà nước và Hiệp hội Làng nghề Việt Nam một số giải pháp chủ yếu như sau.

Đối với Chính phủ và các bộ, ngành, xin kiến nghị:

Chính phủ chỉ đạo tổng kết việc thực hiện Nghị định số 52/2018/NĐ-CP ngày 12/4/2018 của Chính phủ về ngành nghề nông thôn, trên cơ sở ấy, ban hành một nghị định riêng về làng nghề với những cơ chế, chính sách cụ thể, sát hợp với làng nghề và hộ kinh doanh làng nghề; chú ý trợ giúp cơ sở chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ mới.

Riêng đối với Bộ NN và PTNT, xin lưu ý: tại Điều 15 Nghị định 52/2018 đã quy định “Bộ NN và PTNT là cơ quan quản lý nhà nước ở trung ương về làng nghề”, vì vậy, đề nghị Bộ có một tổ chức đủ mạnh để theo dõi, chỉ đạo toàn diện và cung cấp những số liệu thống kê cập nhật về tình hình các làng nghề. Riêng Khoản 3, Điều 23 của Nghị định 52/2018 “ Sở NN và PTNT các tỉnh, thành phố là cơ quan quản lý nhà nước các làng nghề ở địa phương” đến nay vẫn chưa được thực hiện, xin được thi hành sớm để bảo đảm sự quản lý thống nhất đối với làng nghề trong cả nước.

Các bộ, ngành liên quan như Bộ Tài chính, Ngân hàng nhà nước, Bộ Công thương, Bộ Lao động, thương binh và xã hội, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Tài nguyên và Môi trường, v.v... rà soát lại các văn bản pháp quy về làng nghề thuộc thẩm quyền, bổ sung hoặc ban hành mới các cơ chế, chính sách theo hướng khuyến khích các hoạt động như: bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của làng nghề, đào tạo nghề, tôn vinh nghệ nhân, quản trị hộ kinh doanh, giảm nhẹ các loại thuế, phí và lãi suất ngân hàng, khắc phục ô nhiễm môi trường làng nghề, v.v... Đây là những cơ chế, chính sách cần được quan tâm không chỉ trong thời có dịch bệnh, mà cả khi nước ta bước vào giai đoạn bình thường mới, các cơ sở làng nghề nước ta cũng phải phát triển mạnh hơn, thực hiện thắng lợi các mục tiêu mà Đảng và Nhà nước đã đề ra.

Đối với Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, xin kiến nghị:

Thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của tổ chức xã hội-nghề nghiệp đã được quy định trong văn bản pháp quy của Nhà nước và Điều lệ Hiệp hội, thường xuyên hướng các hoạt động về cơ sở, phục vụ cơ sở đạt hiệu quả thiết thực, đáp ứng đúng và trúng những yêu cầu cụ thể của cơ sở trong từng thời gian.

Cấp bách nhất là hướng dẫn các hộ kinh doanh, làng nghề tiếp cận và thụ hưởng các cơ chế, chính sách của Nhà nước về trợ giúp các hộ kinh doanh và người lao động khi sản xuất đình đốn, đời sống khó khăn (như trên đã đề cập); đồng thời chú trọng các giải pháp cơ bản trong bảo tồn và phát triển văn hóa làng nghề, quán triệt sâu sắc Nghị quyết 86/2021 của Chính phủ.

Tăng cường quan hệ thường xuyên với các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội liên quan để thúc đẩy việc hoàn thiện và thực thi các văn bản pháp quy về làng nghề, hộ kinh doanh, bảo đảm sự quản lý nhà nước đối với làng nghề được xuyên suốt và có hiệu quá cao (với các nội dung mà phần trên đã đề cập), đồng thời tranh thủ tiếp nhận các dự án, tăng thêm nguồn lực cho phát triển làng nghề.

Việc thực hiện những công việc trên đây, trong tình hình dịch Covid đang diễn biến phức tạp đương nhiên không dơn giản, song nếu các cơ quan, tổ chức xã hội tâm huyết với làng nghề và có cách làm sáng tạo, chắc cũng sẽ làm được một số việc hữu ích phục vụ cơ sở, vừa giải quyết các khó khăn trước mắt, vừa chuẩn bị cho bước phát triển mạnh mẽ trong thời gian tới.

Bài, ảnh: CGCC Vũ Quốc Tuấn
Chủ tịch Hội đồng Tư vấn – Hiệp hội Làng nghề Việt Nam

Bài tuyên truyền thực hiện Nghị quyết 84/NQ-CP ngày 29/5/2020 của Chính phủ