Cây hồi vốn là một loại cây thân gỗ lâu năm cao từ 6 đến 10m, xuất hiện nhiều ở vùng núi phía Bắc nước ta, trong đó có tỉnh Lạng Sơn. Cây có đặc điểm là lá xanh quanh năm, mọc so le với nhau, có hình lưỡi mác hoặc trứng thuôn, nhọn dần về đuôi lá. Mặc dù gọi là “hoa hồi” nhưng đây thực chất là quả hồi. Ngoài ra hoa hồi còn được gọi bằng những cái tên khác như: Đại hồi, tai vị, quả hồi, hoặc bát giác hồi hương. Khi non hoa hồi có màu xanh lục, khi về già đài hoa sẽ khô lại và có màu nâu sẫm quen thuộc. Cây hồi thường cho hoa từ tháng 3 đến tháng 5, đến tháng 7, tháng 9 hoa hồi bắt đầu chín và được thu hoạch.

Được biết, vào thời hoàng kim việc thu mua hoa hồi ở Lạng Sơn rất sối động. Ngày ấy, hoa hồi được ví như “vàng mười”, gia đình nào có nhiều hoa hồi nghiễm nhiên được coi là giàu có. Thời điểm đó, thương lái xuống tận làng bản để thu mua hoa hồi. Hoa hồi hái ra bao nhiêu bán hết từng đó. Tinh dầu hồi Lạng Sơn cũng được thương lái đặt người dân địa phương chiết xuất thủ công và chiết xuất không đủ bán. Có giai đoạn khắp bản làng nổi lửa, thắp đèn suốt ngày đêm, vui như mở hội. Thế rồi có giai đoạn hoa hồi trượt giá thảm hại. Người dân không mấy mặn mà với hoa hồi và những lò nấu tinh dầu một thời không bao giờ tắt lửa nay đành bỏ hoang.

Theo kinh nghiệm dân gian, hoa hồi từ lâu được sử dụng tạo hương vị đặc trưng, kích thích vị giác trong nhiều món ăn ngon. Hoa Hồi còn được kết hợp với nhiều loại gia vị khác để chế biến ra hàng loạt món đặc sản Lạng Sơn độc đáo, ngon nức tiếng mang đậm hương vị của miền núi Đông Bắc. Bên cạnh hương vị độc đáo và cuốn hút thì hoa hồi còn có tác dụng, như: Giảm đau xương khớp, thấp khớp; giúp kích thích vị giác, tăng nhu động ruột, giúp ăn uống ngon miệng hơn, đau bụng, đầy hơi, ngộ độc thức ăn, ngăn ngừa kiết lỵ, tiêu chảy, khó tiêu, táo bón; cải thiện hệ hô hấp (ho gió, ho khan, hen suyễn, viêm họng, long đờm); ngăn chặn sự xâm nhập của vi khuẩn, nấm, vi sinh vật, nâng cao hệ miễn dịch… Mặt khác, do có hàm lượng trans-anethol cao và hơn 20 hoạt chất khác nên dùng tinh dầu hoa hồi Lạng Sơn để xông mặt sẽ giúp da thải bỏ bụi bẩn, tế bào chết sâu dưới lỗ chân lông, mang lại một làn da tươi sáng rạng rỡ. Ngoài ra, tinh dầu hồi còn được sử dụng để massage cơ thể, giảm bớt căng cơ, đau nhức và đem lại tinh thần sảng khoái...

Mặc dù hoa hồi Lạng Sơn có nhiều công dụng rất hấp dẫn nhưng người dùng vẫn cần phải lưu ý một vài điều như sau: Không lạm dụng hoặc sử dụng quá nhiều bởi thành phần cis-ethanol trong hoa hồi khô có thể gây ngộ độc nếu dùng quá định mức; Trước khi dùng tinh dầu hoa hồi, nên thử trước trên da để tránh dị ứng với thành phần; Khi dùng trong thực phẩm, tránh dùng hoa hồi bị ẩm mốc vì ngoài việc bị mất hương thơm còn có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe; Để chọn hoa hồi chất lượng, nên chọn loại có đài còn nguyên (không bị vỡ vụn). Hoa được thu hoạch khi đủ độ già, có màu nâu sẫm, cánh hoa căng mọng và hạt to tròn chứng tỏ nhiều dầu hồi; Cách bảo quản hoa hồi hiệu quả là nên phơi khô, sau đó cho vào lọ hoặc túi kín, thỉnh thoảng mang ra phơi nắng để tránh ẩm mốc.

Bằng sự kết hợp giữa chính quyền - doanh nghiệp - người dân - nhà khoa học… sản phẩm hoa hồi Lạng Sơn càng ngày càng khẳng định được chỗ đứng trên trường quốc tế. Hiện nay, bên cạnh thị trường Trung Quốc, thì Ấn Độ, Thái-lan, Ma-lai-xi-a, Đức, Hà Lan, và Xin-ga-po, Nhật Bản cũng đang rất cần nhập tinh dầu hồi của Lạng Sơn. Đây là điều kiện quan trọng để Lạng Sơn đẩy mạnh việc trồng cây hồi, cũng như phát triển thêm nhiều cơ sở chế biến các sản phẩm từ hoa hồi.

Bài, ảnh: Hồ Lợi