Theo từ điển Bách khoa, huyền thuộc họ ráy (araceae), khoai, một loài cây cho củ, thân thảo (bẹ), lá như lá khoai môn hình rẻ quạt như lá đu đủ, được trồng ở những vùng có nhiều giồng cát ở Nam bộ, đặc biệt là các tỉnh: An Giang, Trà Vinh, Bến Tre...

Củ huyền to, hình cầu, mặt trên lõm, mặt dưới lồi mang rễ và nhiều u tròn; vỏ ngoài của củ màu nâu, ruột trắng vàng. Để trồng huyền, người ta chọn củ giống tốt giăm xuống đất cát vào đầu mùa mưa. Vài tháng sau huyền phát triển tốt. Năm tháng sau khi trồng, lá huyền rụi úa, là lúc nhổ huyền lấy củ. Củ huyền có thể luộc ăn hoặc gọt vỏ nấu độn với cơm, ăn mát, chắc dạ, không nóng ruột như khoai lang. Dân gian còn có thể dùng bột khoai huyền để làm các loại bánh, làm bún tàu và sử dụng trong công nghiệp để hồ vải. Củ, dọc và lá, bã bột huyền là nguồn thức ăn rất tốt để chăn nuôi gia súc. Một số nơi người ta còn dùng bẹ huyền chế biến thức ăn.

Dự án thí điểm phát triển ngành nghề nông thôn tại xã Thới Sơn, huyện Tịnh Biên.

Trong Đông y, bột huyền có công dụng hóa đờm, tán tích, hành ứ, tiêu thũng, sát trùng, trục thai chết cho nên người ta dùng để chữa trị các chứng: ho có đờm, ăn không tiêu, sốt rét có báng, bế kinh, mụt nhọt, độc đinh, phỏng nước. Kinh nghiệm dân gian còn dùng củ huyền đập dập đắp lên vết thương chữa trị rắn độc cắn...

Được biết, nghề làm bột huyền tại An Giang đã có từ trước năm 1975 và được người dân địa phương duy trì và phát triển cho đến ngày nay.

Thực hiện dự án trên, An Giang sẽ khảo sát hiện trạng việc sử dụng máy móc thiết bị của hộ trong quá trình sản xuất tinh bột huyền của cơ sở Xuân Đạt, làm cơ sở đề xuất việc ứng dụng máy móc thiết bị hiện đại hơn trong quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm; Lắp đặt, hướng dẫn kỹ thuật vận hành các máy móc thiết bị để sản xuất tinh bột huyền cho ra sản phẩm tinh bột huyền đạt chất lượng. Tỉnh sẽ hỗ trợ đầu tư sản xuất, với mức hỗ trợ tối đa 50% nhưng không quá 500 triệu đồng/dự án, nội dung hỗ trợ cụ thể: Máy nghiền củ huyền, máy lược bột, máy đánh bột, máy sấy, máy đóng gói thành phẩm tinh bột huyền… Ngoài ra còn hướng dẫn kỹ thuật vận hành các máy móc thiết bị để sản xuất tinh bột huyền cho sản phẩm đạt chất lượng. Hỗ trợ liên kết theo chuỗi giá trị gắn sản xuất với thị trường tiêu thụ ổn định Tổ chức kết nối mời gọi doanh nghiệp vào đầu tư, hỗ trợ tiêu thụ tinh bột huyền…

An Giang sẽ đưa cây huyền trở thành một trong những loại cây trồng tăng thu nhập, nâng cao giá trị kinh tế của cây trồng trên 01 đơn vị diện tích canh tác, góp phần vào xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Tịnh Biên. Dự kiến với 01 ha trồng cây huyền, sau 6 tháng bắt đầu cho thu hoạch, mỗi năm thu hoạch 01 vụ với sản lượng tối thiểu từ 30 - 45 tấn củ tươi/ha, tính ra mỗi ha cây huyền thu nhập bình quân được 90 - 135 triệu đồng/ha/vụ/năm, chi phí cho 01 ha cây huyền từ 40 - 50 triệu đồng/ha/vụ, lợi nhuận cho 01 ha cây huyền từ 50 - 85 triệu đồng/ha/vụ. Với mức thu nhập này thì cây bột huyền thực sự là cây cho hiệu quả kinh tế khá cao trên vùng đất Tịnh Biên (vì cây huyền trồng xen dưới tán cây rừng).

Kết quả của dự án sẽ là mô hình để các hộ dân, cơ sở trên địa bàn tỉnh tham quan học tập kinh nghiệm, góp phần thực hiện thắng lợi Đề án OCOP tỉnh An Giang.

Bài và ảnh Xuân Hiếu - An Yên