Bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề trà sen Quảng Bá

Dưới thời Lý, khi Thăng Long vừa định đô, Hồ Tây đã nổi tiếng là nơi sen nở sớm và thơm nhất kinh thành. Mỗi độ hè về, mặt hồ như khoác lên tấm áo hồng dịu, hương sen theo gió lan tới tận cổng Hoàng thành. Trong chốn cung đình thuở ấy có một cung nữ tên Ngọc Diên, người làng Quảng Bá – vùng trồng sen trứ danh ven hồ. Nàng lớn lên giữa đầm sen, thấm hơi đất, hiểu hương trời, và hơn ai hết, nàng biết rằng trong mỗi bông sen hàm tiếu luôn ẩn một lớp gạo sen – phần tinh túy nhất, giữ lại linh khí của loài hoa thanh khiết.

Một năm, Thái hậu lâm bệnh, ăn uống nhạt miệng, trà tiến cung dù là trà quý phương Bắc cũng không còn hương vị. Ngọc Diên lo lắng, canh tư hôm ấy, nàng lặng lẽ chèo thuyền ra giữa Hồ Tây, hái những bông sen mới hé. Mỗi cánh sen mở ra, nàng lại nhẹ nhàng hứng lấy gạo sen trắng như phấn sương, thơm dịu như khí trời đầu hạ. Nàng đem gạo sen trộn cùng hạt trà khô, ướp trong chum đất, thay gạo liên tục xuyên đêm. Sáng hôm sau, Thái hậu nếm thử, hương trà khiến người ngỡ như đứng giữa hồ sen: thanh, ngọt, sâu mà bền. Vua Lý Thánh Tông nếm xong, truyền rằng: “Trà này giữ được hồn sen Hồ Tây, người Tràng An biết kết tinh đất trời vào hạt trà. Từ nay mỗi mùa sen, kinh thành lấy gạo sen mà ướp trà tiến cung.”

Từ đó, nghề ướp trà bằng gạo sen Hồ Tây ra đời, bí truyền qua năm tháng, chỉ truyền miệng, không ghi thành sách. Người dân ven hồ phải dậy từ canh tư, hái sen đúng giờ nở, giữ từng giọt sương, nâng niu từng lớp gạo sen – như gìn giữ hương của cả kinh đô. Gần nghìn năm đã trôi qua, kinh thành xưa đổi thay, nhưng hương sen Hồ Tây và nghề ướp trà vẫn được gìn giữ bởi những con người sống quanh đầm Trị, Quảng Bá, Quảng An. Ngày nay, HTX Trà Sen Quảng An Hương Thuỷ chính là những người nối dài truyền thống ấy. Chúng tôi vẫn giữ nguyên những nguyên tắc của tổ nghề: – hái sen vào đúng giờ nở, – chọn sen bách diệp thơm nhất Hồ Tây, – lấy gạo sen tinh khiết để ướp nhiều lần, – và làm trà bằng cả tấm lòng người Tràng An.

Bà Trần Thu Thuỷ, thành viên sáng lập HTX Trà Sen Quảng An Hương Thuỷ chia sẻ: “Tôi có một tuổi thơ gắn bó với sen và nghề ướp trà sen truyền thống. Từ tình yêu với sen và quê hương, tôi quyết tâm gìn giữ làng nghề cùng bà con trong làng, duy trì và phát triển, tạo ra một cộng đồng trà sen truyền thống ngày càng lớn mạnh và vươn xa.”

Nghề ướp trà sen Quảng An (phường Quảng An, quận Tây Hồ, TP. Hà Nội) đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề trà sen Quảng Bá ngày càng được các cơ quan ban ngành quan tâm sâu sắc. Mới đây, theo Quyết định số 2316/QĐ-BVHTTDL của Bộ trưởng Bộ VHTTDL Nguyễn Văn Hùng, nghề ướp trà sen Quảng An (phường Quảng An, quận Tây Hồ, TP. Hà Nội) đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đồng thời, "Làng nghề ướp trà sen Quảng Bá" được công nhận là làng nghề truyền thống Hà Nội, khẳng định sự đóng góp lớn của nghề ướp trà sen vào di sản văn hóa của thủ đô.

Theo tinh thần đó, năm 2021, sản phẩm Trà Sen Hương Thuỷ đã vinh dự đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Hướng tới tương lai, vào năm 2025, trà sen Hương Thuỷ dự định tiếp tục tham gia chương trình OCOP với hai sản phẩm: “Trà sen bông sấy thăng hoa” và “Trà ướp gạo sen truyền thống”.

Sản phẩm OCOP gắn với di sản trà sen Hà Nội

Trà sen Quảng An Hương Thủy không chỉ là một sản phẩm OCOP, mà còn là sự tiếp nối và gìn giữ di sản trà sen lâu đời của Hà Nội. Được chế biến từ những bông sen Bách Diệp trồng tại vùng hồ Quảng An – Tây Hồ, kết hợp với trà xanh tuyển chọn và kỹ thuật ướp trà thủ công truyền thống, sản phẩm mang trong mình tinh hoa của nghệ thuật thưởng trà đất Kinh kỳ.

Quy trình ướp trà sen được thực hiện hoàn toàn thủ công, đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và tay nghề cao của nghệ nhân, từ khâu chọn sen, tách gạo sen đến ướp và bảo quản trà. Chính sự cầu kỳ đó đã tạo nên hương thơm thanh khiết, vị trà sâu lắng – những giá trị đặc trưng làm nên thương hiệu trà sen Hà Nội suốt hàng trăm năm qua.

Sản phẩm có mặt tại các hội chợ xúc tiến thương mại.

Từ một thức trà mang đậm dấu ấn văn hóa Hà Nội, Trà sen Quảng An Hương Thủy đang từng bước khẳng định vị thế của sản phẩm OCOP gắn với di sản, góp phần lan tỏa giá trị truyền thống, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững.

Hiện nay, HTX Trà sen Quảng An Hương Thủy đang tạo việc làm và thu nhập ổn định cho nhiều lao động địa phương, đặc biệt là các hộ gia đình gắn bó lâu năm với nghề ướp trà sen truyền thống. Thông qua việc tổ chức sản xuất theo chuỗi, chuẩn hóa quy trình và phát triển sản phẩm OCOP, HTX không chỉ góp phần nâng cao giá trị trà sen Quảng An mà còn giúp người dân cải thiện đời sống, từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang mô hình kinh tế hợp tác bền vững.

UBND Quận Tây Hồ trao giấy chứng nhận sản phẩm OCOP 3 sao cho HTX Trà Sen Quảng An Hương Thuỷ.

Làng nghề trà sen Quảng Bá không chỉ là niềm tự hào của người dân Hà Nội, mà còn là minh chứng sinh động cho sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản văn hóa và phát triển kinh tế bền vững. Với giá trị văn hóa đặc sắc cùng tiềm năng du lịch nổi bật, làng nghề có điều kiện trở thành điểm đến hấp dẫn của Thủ đô, góp phần gìn giữ tinh hoa trà sen Quảng An, đồng thời tạo sinh kế cho người dân địa phương và từng bước đưa sản phẩm trà sen truyền thống vươn ra thị trường trong nước và quốc tế.