Chỉ dẫn địa lý từ lâu đã được xem là bảo chứng quan trọng giúp khẳng định nguồn gốc, uy tín và chất lượng đặc thù của các sản phẩm vùng miền, đặc trưng đia phương. Dù sở hữu tiềm năng lớn, nhiều sản phẩm sau khi được cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý vẫn chưa thể chuyển hóa lợi thế này thành giá trị gia tăng thực tế hay một đầu ra ổn định.

Chỉ ra hai "điểm nghẽn" nằm ở năng lực tiếp cận thị trường và tổ chức sản xuất của các chủ thể, ông Đào Đức Huấn, Trưởng phòng Quản lý OCOP và Du lịch nông thôn, Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhận định: Nhiều hợp tác xã, cơ sở sản xuất vẫn loay hoay trước bài toánkhả năng kết nối và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của hệ thống phân phối hiện đại về giá cả, thanh toán, chất lượng, thời hạn giao hàng.

Theo ông Đào Đức Huấn, cách thức tổ chức, kiểm soát và duy trì chất lượng đối với sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý khó hơn nhiều so với sản phẩm thông thường. Bởi nếu chỉ một chủ thể lơ là về an toàn thực phẩm hay chất lượng, hậu quả sẽ tác động tiêu cực đến cả cộng đồng.

Mặt khác, việc duy trì liên kết sản xuất bền vững cũng là bài toán khó. Đơn cử như sản phẩm mật ong bạc hà Mèo Vạc, có giai đoạn sau khi đăng ký chỉ dẫn địa lý đã xuất hiện tình trạng chất lượng thiếu đồng đều do người dân sản xuất tự phát, gây ảnh hưởng xấu đến uy tín chung.

Từ góc nhìn xúc tiến thương mại, bà Hà Kiều Oanh, Phó trưởng Phòng Phát triển năng lực xúc tiến thương mại, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng: Phần lớn sản phẩm dừng lại ở dạng tươi sống hoặc chế biến thô, chưa có quy trình bài bản. Tình trạng sản xuất ồ ạt, phá vỡ quy hoạch vùng bảo hộ làm chất lượng không đồng đều, dẫn đến nguồn cung vượt cầu.

Đáng nói, nhận diện chỉ dẫn địa lý chưa gắn liền với thương hiệu sản phẩm. Dù gắn với địa danh nổi tiếng nhưng bao bì, mẫu mã chưa được đầu tư đúng tầm khiến giá trị sản phẩm trên thị trường còn thấp.

Trong khi đó, hoạt động xúc tiến thương mại còn mang tính thời điểm. Việc tham gia các hội chợ, giao thương ngừng lại ngay sau khi sự kiện kết thúc mà thiếu sự kết nối, chăm sóc khách hàng bền vững. Ngoài ra, hạn chế về ngoại ngữ, kỹ năng marketing, khả năng nghiên cứu thị trường khiến các doanh nghiệp, hợp tác xã khó tiếp cận kênh phân phối hiện đại.

Để chỉ dẫn địa lý thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh cho đặc sản vùng miền, câu chuyện không thể dừng ở việc được bảo hộ mà phải chuyển sang khai thác giá trị trên thị trường. Nước mắm Phú Quốc là một ví dụ điển hình. Đây là chỉ dẫn địa lý đầu tiên của Việt Nam được bảo hộ tại Liên minh châu Âu (EU), đồng thời từng bước đáp ứng các yêu cầu khắt khe để mở rộng hiện diện tại những thị trường như EU và Nhật Bản.

Từ thực tế đó, bà Hà Kiều Oanh cho rằng doanh nghiệp, hợp tác xã cần thay đổi cách tiếp cận, bắt đầu từ nhu cầu thị trường để tổ chức lại sản xuất, bảo đảm ổn định cả về sản lượng và chất lượng. Việc mở rộng vùng sản xuất thiếu kiểm soát không chỉ làm tăng rủi ro cung vượt cầu mà còn có thể làm suy giảm tính đặc thù - yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị của chỉ dẫn địa lý.

Theo ông Đào Đức Huấn, chỉ dẫn địa lý không phải là “đũa thần” có thể tự động làm tăng giá trị sản phẩm. Vai trò của chỉ dẫn địa lý trước hết là tạo ra một “thương hiệu nền”, xác lập danh tiếng của sản phẩm gắn với vùng địa lý và bảo vệ tài sản chung của cộng đồng trước nguy cơ bị xâm phạm hoặc sử dụng sai lệch.

“Khi chọn mua cà phê, người tiêu dùng sẽ nghĩ đến cà phê Buôn Ma Thuột và trong dòng cà phê Buôn Ma Thuột, họ sẽ lựa chọn thương hiệu A hoặc thương hiệu B. Thách thức lớn nhất trong hơn 25 năm qua của Việt Nam chính là khâu tổ chức vận hành, kiểm soát để toàn bộ cộng đồng cùng tuân thủ nguyên tắc, có trách nhiệm giữ gìn uy tín chung”, ông Huấn phân tích.

Điều đó cho thấy giá trị của chỉ dẫn địa lý chỉ được duy trì khi các chủ thể trong cùng khu vực sản xuất cùng tuân thủ quy trình và cùng bảo vệ danh tiếng chung. Chỉ một mắt xích buông lỏng về chất lượng, an toàn thực phẩm hay truy xuất nguồn gốc cũng có thể ảnh hưởng tới uy tín của cả sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý.

Ở góc độ quản lý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường định hướng việc khai thác chỉ dẫn địa lý phải gắn chặt với xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường. Các địa phương cần duy trì ổn định chất lượng, hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, tăng kết nối với nhà bán lẻ, hệ thống phân phối và đối tác xuất khẩu; đồng thời nâng cao năng lực quản trị, sơ chế, chế biến và thương mại hóa sản phẩm cho doanh nghiệp, hợp tác xã.

Từ bảo hộ đến tạo ra giá trị thương mại là một quá trình dài, đòi hỏi sự phối hợp của cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất. Khi chất lượng được kiểm soát, thương hiệu được xây dựng bài bản và thị trường được mở rộng, chỉ dẫn địa lý mới có thể chuyển hóa danh tiếng của vùng đất thành giá trị kinh tế, qua đó nâng cao thu nhập cho người sản xuất và tạo nền tảng cho chuỗi sản phẩm phát triển bền vững.