Hiện nay, toàn tỉnh Sơn La có 210 sản phẩm OCOP được đánh giá, công nhận, gồm 1 sản phẩm 5 sao, 59 sản phẩm 4 sao và 150 sản phẩm 3 sao, thuộc các nhóm thực phẩm, đồ uống, dược liệu, sinh vật cảnh và du lịch sinh thái. Có 134 chủ thể tham gia Chương trình OCOP, trong đó 86 chủ thể là hợp tác xã.

Không chỉ tạo thêm những sản phẩm được xếp hạng, OCOP đang góp phần làm thay đổi cách tổ chức sản xuất ở khu vực nông thôn. Nhiều hộ dân, hợp tác xã, doanh nghiệp đã chuyển từ chú trọng số lượng sang quan tâm nhiều hơn đến vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, chế biến, bao bì, truy xuất nguồn gốc và thị trường. Qua đó, những nông sản vốn gắn với từng vùng đất của Sơn La từng bước được chuẩn hóa và gia tăng giá trị.

Chất lượng bắt đầu từ vùng nguyên liệu

HTX Cà phê Bích Thao Sơn La là một trong những chủ thể cho thấy rõ hướng đi này. Thành lập năm 2017 từ sản xuất cà phê thương mại, HTX từng bước chuyển sang phát triển cà phê chất lượng cao, cà phê đặc sản và tăng tỷ trọng chế biến sâu.

Hiện HTX có khoảng 500ha vùng nguyên liệu với các giống cà phê chất lượng như THA1, TN6, TN7. Cà phê bột nguyên chất của HTX là sản phẩm OCOP 5 sao; dữ liệu OCOP của tỉnh ghi nhận sản phẩm được công nhận lại năm 2024. Năm 2025, trà quả cà phê và cà phê hòa tan thăng hoa nguyên chất tiếp tục được công nhận OCOP 4 sao.

Theo ông Nguyễn Xuân Thao, Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Cà phê Bích Thao Sơn La, để giữ được chất lượng và thương hiệu, việc kiểm soát phải bắt đầu ngay từ vùng nguyên liệu. Cà phê cần được chăm sóc, thu hái đúng kỹ thuật; các khâu sơ chế, chế biến phải được kiểm soát chặt chẽ để sản phẩm đầu ra ổn định giữa các vụ.

Từ cách tiếp cận đó, HTX tiếp tục đầu tư khoa học, công nghệ vào phân loại, rang xay và chế biến. Ngay cả phụ phẩm như vỏ quả cà phê cũng được tận dụng để sản xuất phân bón hữu cơ, chế biến trà từ quả cà phê, vừa giảm chất thải vừa tạo thêm sản phẩm mới.

. Năm 2025, trà quả cà phê và cà phê hòa tan thăng hoa nguyên chất HTX Bích Thao tiếp tục được công nhận OCOP 4 sao.

Việc không dừng lại ở cà phê nhân hay một sản phẩm truyền thống cho thấy OCOP có thể trở thành động lực để chủ thể tiếp tục đổi mới sau khi được xếp hạng. Chất lượng vùng nguyên liệu tạo nền tảng, còn chế biến sâu giúp kéo dài chuỗi giá trị và mở thêm không gian thị trường.

Hiện sản phẩm của HTX đã tiếp cận nhiều thị trường trong và ngoài nước. Đây cũng là minh chứng cho thấy một sản phẩm OCOP muốn đi xa không thể chỉ dựa vào hạng sao, mà phải đủ năng lực duy trì chất lượng và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Từ vùng chè đến câu chuyện thị trường

Nếu Cà phê Bích Thao lựa chọn hướng đi vào phân khúc chất lượng cao và chế biến sâu, thì Công ty TNHH Trà Thu Đan lại khai thác lợi thế của vùng chè Phổng Lái để xây dựng sản phẩm gắn với vùng nguyên liệu.

Vùng nguyên liệu Trà Oolong Thu Đan trên trên đất Phổng Lái, xã Bình Thuận, tỉnh Sơn La.

Trà Oolong Thu Đan được công nhận OCOP 4 sao từ năm 2020. Công ty đặt cơ sở tại bản Kiến Xương, vùng chè Phổng Lái; dữ liệu của tỉnh ghi nhận đơn vị tham gia chuỗi cung ứng chè búp tươi an toàn, với sản phẩm hướng tới thị trường xuất khẩu.

Từ chè búp tươi, doanh nghiệp tập trung chế biến các dòng trà có giá trị cao hơn. Theo thông tin công bố của địa phương, sản lượng Trà Oolong Thu Đan tiêu thụ trong và ngoài nước từng đạt khoảng 600 tấn mỗi năm. Việc phát triển sản phẩm OCOP vì thế không chỉ dừng lại ở hoàn thiện bao bì hay xây dựng nhãn hiệu, mà gắn trực tiếp với yêu cầu duy trì nguyên liệu, kiểm soát chất lượng chế biến và mở rộng đầu ra.

Khả năng phát triển sản phẩm cũng đang được mở rộng. Tại Hội chợ nông sản quốc tế Macfrut 2025 ở Italia, các sản phẩm trà Oolong viên xanh túi nhúng và trà Gaba túi nhúng của Công ty TNHH Trà Thu Đan được giới thiệu tại gian hàng Việt Nam. Việc đưa sản phẩm đến các hoạt động xúc tiến quốc tế cho thấy hướng tiếp cận thị trường đang được mở rộng từ sản phẩm chè truyền thống sang những dòng sản phẩm chế biến, thuận tiện hơn cho người tiêu dùng.

Câu chuyện của Thu Đan cũng đặt ra yêu cầu không nhỏ đối với các chủ thể OCOP. Khi thị trường mở rộng, sản lượng có thể tăng nhưng chất lượng không được phép thay đổi. Vùng nguyên liệu, kỹ thuật thu hái, sơ chế, chế biến và bảo quản phải được kiểm soát đồng bộ. Nếu một mắt xích không ổn định, thương hiệu đã gây dựng sẽ khó duy trì lâu dài.

Từ Cà phê Bích Thao đến Trà Thu Đan, dù lựa chọn những phân khúc và thị trường khác nhau, điểm chung vẫn là lấy chất lượng sản phẩm làm nền tảng. Đây cũng chính là yếu tố quyết định khả năng biến lợi thế nông sản địa phương thành giá trị kinh tế bền vững.

Hạng sao mới là điểm khởi đầu

Thực tế phát triển OCOP tại Sơn La cho thấy, bên cạnh những sản phẩm từng bước tạo được thị trường, vẫn còn không ít hạn chế. Một số sản phẩm chưa đa dạng; quy mô sản xuất và sản lượng còn nhỏ, khó đáp ứng những đơn hàng lớn; chất lượng giữa các lô hàng chưa thực sự đồng đều. Bao bì, thiết kế sản phẩm và khả năng nhận diện thương hiệu của một bộ phận chủ thể cũng cần tiếp tục được cải thiện.

Những hạn chế này càng bộc lộ rõ khi sản phẩm bước ra khỏi thị trường địa phương. Để vào hệ thống phân phối hiện đại hay tiếp cận xuất khẩu, một sản phẩm không chỉ cần “câu chuyện OCOP”, mà còn phải bảo đảm khả năng cung ứng, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, chất lượng ổn định và tính chuyên nghiệp trong thương mại.

Ông Hồ Trung Kiên, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết khi thị trường được mở rộng, sản phẩm OCOP phải đáp ứng yêu cầu cao hơn về khả năng cung ứng ổn định, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và sự đồng đều giữa các lô hàng. Ngành Nông nghiệp sẽ tiếp tục hỗ trợ các chủ thể hoàn thiện tiêu chuẩn chất lượng, mẫu mã, hình ảnh, thương hiệu và mở rộng các kênh phân phối từ bán lẻ, siêu thị đến thương mại điện tử, mạng xã hội.

Nhưng sự hỗ trợ của Nhà nước chỉ tạo thêm điều kiện. Việc một thương hiệu có tồn tại được trên thị trường hay không cuối cùng vẫn phụ thuộc vào năng lực của chính chủ thể sản xuất.

Thực tế từ Cà phê Bích Thao và Trà Thu Đan cho thấy, sau khi có hạng sao, hành trình nâng tầm sản phẩm mới thực sự bắt đầu. Cà phê cần được kiểm soát từ vườn cây đến chế biến; chè phải giữ được chất lượng từ búp tươi đến thành phẩm. Song song với đó là yêu cầu liên tục đổi mới sản phẩm, công nghệ, bao bì và cách tiếp cận thị trường.

Giai đoạn 2026 - 2030, phát triển OCOP vì vậy không chỉ là câu chuyện có thêm bao nhiêu sản phẩm được công nhận. Quan trọng hơn là có bao nhiêu sản phẩm duy trì được chất lượng sau xếp hạng, mở rộng được thị trường và tạo thêm giá trị cho người sản xuất.

Khi vùng nguyên liệu được tổ chức tốt, quy trình sản xuất được chuẩn hóa, chế biến sâu được đẩy mạnh và thị trường trở thành điểm xuất phát cho hoạt động sản xuất, hạng sao OCOP mới thực sự được chuyển hóa thành giá trị thương hiệu. Đó cũng là nền tảng để những nông sản đặc trưng của Sơn La không chỉ được biết đến nhiều hơn, mà còn đứng vững và đi xa hơn trên thị trường.