Ngày 1/8/2026 đánh dấu tròn sáu năm Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) có hiệu lực. Bước sang năm thứ bảy, EU chính thức hoàn tất lộ trình tự do hóa thương mại, mở cửa miễn thuế cho 99% mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam. Cột mốc này khép lại một tiến trình dài: đàm phán từ năm 2012, ký kết tại Hà Nội ngày 30/6/2019 đi vào thực thi từ năm 2020. Kết quả hiện rõ qua con số: tổng kim ngạch thương mại Việt Nam – EU từ năm 1995 đến hết tháng 6/2026 đã vượt 900 tỷ USD, riêng sáu tháng đầu năm nay đạt 41,4 tỷ USD.

Những con số ấy phản ánh trước hết tác động trực tiếp của việc cắt giảm thuế. Khi thuế nhập khẩu giảm dần về 0, các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày, thủy sản, đồ gỗ hay thủ công mỹ nghệ có thêm lợi thế về giá tại một thị trường sức mua cao. Hiệu ứng này đã lan rộng trong thực tế: một nhà nhập khẩu châu Âu tham gia khảo sát của EuroCham cho biết hơn 80% hoạt động thương mại với Việt Nam của công ty họ đã hưởng ưu đãi thuế quan từ EVFTA, cho thấy hiệp định không còn nằm trên giấy.

Sức hút từ thị trường lại kéo theo dòng vốn và chiến lược dài hạn của doanh nghiệp. Theo khảo sát niềm tin kinh doanh quý II/2026 của EuroCham, 55% doanh nghiệp châu Âu coi Việt Nam là trung tâm hoạt động cốt lõi hoặc địa bàn tăng trưởng trọng điểm. Khi Hiệp định bảo hộ đầu tư (EVIPA) cùng đi song hành, niềm tin của nhà đầu tư càng được củng cố, mở thêm cơ hội để doanh nghiệp trong nước tiếp cận công nghệ, kinh nghiệm quản trị và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Nhưng giá trị của EVFTA không dừng ở thương mại và đầu tư. Đại diện cộng đồng doanh nghiệp châu Âu nhận định, hiệp định còn thiết lập khuôn khổ hợp tác về hải quan, tiêu chuẩn kỹ thuật, sở hữu trí tuệ, minh bạch hóa và phát triển bền vững. Điều đó đồng nghĩa hệ thống pháp luật, quy trình quản lý và tiêu chuẩn sản xuất trong nước phải tiệm cận thông lệ quốc tế. Thông tư 14/2026/TT-BCT chính là bước cụ thể hóa theo hướng ấy, khi văn bản hóa chi tiết cách xác định xuất xứ, chứng từ và trách nhiệm tuân thủ để cam kết quốc tế vận hành được ở cấp doanh nghiệp. Đặt trong bức tranh rộng hơn, cùng CPTPP, RCEP và nhiều FTA khác, EVFTA giúp Việt Nam đa dạng hóa thị trường, giảm phụ thuộc vào một vài đối tác và tăng sức chống chịu trước biến động thương mại toàn cầu.

Thông tư 14/2026/TT-BCT của Bộ Công Thương quy định rõ quy tắc xuất xứ trong EVFTA, tạo cơ sở pháp lý giúp doanh nghiệp mây tre đan tận dụng tốt hơn ưu đãi thuế quan khi xuất khẩu sang EU.

Tầm quan trọng ấy đã được lãnh đạo Chính phủ và ngành Công Thương nhấn mạnh ngay từ khi hiệp định được ký kết. Tại lễ ký ngày 30/6/2019, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc cho rằng việc ký EVFTA và Hiệp định bảo hộ đầu tư đã mở ra chân trời mới cho hợp tác rộng lớn, toàn diện và mạnh mẽ hơn giữa Việt Nam và EU, đáp ứng nhu cầu của người dân và doanh nghiệp hai bên. Cùng thời điểm, Bộ trưởng Bộ Công Thương Trần Tuấn Anh khẳng định EVFTA có vai trò rất quan trọng trong chiến lược hội nhập, và khi cộng hưởng với CPTPP, RCEP cùng các FTA khác sẽ tạo nên sự phát triển mang tính đột biến.

Khi hiệp định chuẩn bị có hiệu lực, Thứ trưởng Bộ Công Thương Hoàng Quốc Vượng đánh giá đây là FTA đầu tiên EU ký với một nước đang phát triển ở châu Á, đồng thời là hiệp định tiên tiến, mở cửa nhất mà Việt Nam từng tham gia. Song ông cũng nhắc rằng ưu đãi chỉ là yếu tố hỗ trợ, còn điều tiên quyết vẫn là nội lực và quyết tâm đổi mới của doanh nghiệp, đòi hỏi doanh nghiệp thay đổi tư duy tiếp cận toàn cầu và nâng cao năng lực sản xuất.

Thông điệp ấy được cụ thể hóa trong chỉ đạo về tổ chức thực hiện. Khi phê duyệt Kế hoạch thực thi EVFTA, Thủ tướng yêu cầu tăng cường phổ biến hiệp định tới nông dân, ngư dân, hợp tác xã, hiệp hội ngành nghề và cộng đồng doanh nghiệp, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tham gia mạng lưới sản xuất và chuỗi cung ứng khu vực, toàn cầu. Như vậy, lợi ích của hiệp định phải đến được cả hộ sản xuất và hợp tác xã, không chỉ những doanh nghiệp xuất khẩu lớn. Ở cấp chuyên môn, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, cũng cho rằng doanh nghiệp càng chủ động tìm hiểu quy tắc xuất xứ càng tận dụng được nhiều ưu đãi, và lãnh đạo doanh nghiệp cần chỉ đạo bộ phận chuyên môn nghiên cứu để điều chỉnh quy trình sản xuất, cơ cấu nguyên liệu.

Từ các phát biểu ấy có thể thấy một mạch xuyên suốt: hiệp định mở cửa, còn đi qua được cánh cửa đó hay không phụ thuộc vào năng lực thực thi của cơ quan quản lý và khả năng tuân thủ của doanh nghiệp.

Sản phẩm mây tre đan thuộc Chương 46 HS dễ đáp ứng tiêu chí xuất xứ thuần túy nhờ nguyên liệu trồng và thu hoạch tại Việt Nam, mang lại lợi thế cạnh tranh rõ rệt so với nhiều ngành hàng khác.

Với ngành mây tre đan, những ý nghĩa vĩ mô nói trên trở nên cụ thể hơn bao giờ hết. Ưu đãi thuế quan chỉ dành cho hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ, và đây là điểm các làng nghề có xuất phát điểm thuận lợi. Sản phẩm làm từ tre, mây trồng và thu hoạch tại Việt Nam thường dễ đáp ứng tiêu chí xuất xứ thuần túy, nên những làng nghề như Phú Vinh (Chương Mỹ) đứng vững hơn nhiều ngành phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu. Lợi thế này đặc biệt có giá trị khi thị trường châu Âu ngày càng ưa chuộng vật liệu tự nhiên, sản phẩm thủ công và hàng mang câu chuyện văn hóa. Thuế suất thấp cộng với xu hướng tiêu dùng xanh mở ra cơ hội đưa hàng mây tre đan từ phân khúc quà tặng lên các kênh phân phối chính thống.

Tuy nhiên, cơ hội chỉ trở thành lợi nhuận khi hồ sơ xuất xứ được chuẩn hóa. Thông tư 14/2026/TT-BCT hướng dẫn cơ chế chứng nhận bằng C/O mẫu EUR.1 và chứng từ tự chứng nhận của nhà xuất khẩu đủ điều kiện, cùng quy định chặt chẽ hơn về lưu trữ hồ sơ và hậu kiểm. Với các cơ sở có danh mục hàng hẹp, chỉ cần xác định đúng mã HS và tiêu chí xuất xứ là có thể chuẩn hóa hồ sơ, đúng như lời khuyên của ông Trần Thanh Hải về việc chủ động tìm hiểu quy tắc. Đổi lại, sai sót trong khai báo có thể khiến doanh nghiệp mất ưu đãi, thậm chí gây rủi ro điều tra phòng vệ thương mại, làm ảnh hưởng uy tín chung của hàng Việt.

Vì vậy, yêu cầu minh bạch về xuất xứ không nên được nhìn như một rào cản, mà là điều kiện để làng nghề đứng vững lâu dài. Một hệ thống truy xuất nguồn gốc từ vùng nguyên liệu đến thành phẩm vừa giúp đáp ứng đòi hỏi về tính bền vững của thị trường châu Âu, vừa góp phần nâng giá trị thương hiệu cho sản phẩm thủ công Thủ đô, nơi làng nghề vừa là sinh kế vừa là di sản văn hóa.

Sáu năm thực thi cho thấy khoảng cách giữa cam kết và kết quả phụ thuộc vào năng lực tổ chức ở từng khâu. Với nền kinh tế, EVFTA là đòn bẩy nâng chuẩn sản xuất, minh bạch hóa quản lý và đa dạng hóa thị trường. Với làng nghề Hà Nội, đó là cơ hội bước vào thị trường cao cấp bằng lợi thế thuế quan và năng lực tuân thủ. Đúng như tinh thần các lãnh đạo nhấn mạnh, ưu đãi chỉ là nền, còn thành công cuối cùng nằm ở nội lực của chính doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất.