Từ sản vật địa phương đến sản phẩm có thương hiệu

Quảng Ninh là địa phương đầu tiên trong cả nước triển khai Chương trình OCOP từ năm 2013. Hơn một thập kỷ qua, chương trình đã đi qua một chặng đường khá rõ nét: từ vận động người dân hoàn thiện mẫu mã, bao bì, đăng ký nhãn hiệu, đến chuẩn hóa quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và từng bước hình thành các chuỗi giá trị gắn với vùng nguyên liệu.

Đến nay, toàn tỉnh có 437 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, gồm 16 sản phẩm 5 sao cấp quốc gia, 95 sản phẩm 4 sao và 326 sản phẩm 3 sao. Riêng 6 tháng đầu năm 2026, Quảng Ninh có thêm 8 sản phẩm được công nhận OCOP 5 sao quốc gia.

Đằng sau những con số xếp hạng là sự thay đổi trong tư duy sản xuất ở khu vực nông thôn. Trước đây, nhiều sản vật được làm ra chủ yếu dựa vào kinh nghiệm gia đình, chất lượng thiếu đồng đều, bao bì đơn giản và ít khả năng tiếp cận các kênh phân phối hiện đại. Khi tham gia OCOP, chủ thể buộc phải quan tâm đồng thời đến nguyên liệu đầu vào, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, thiết kế bao bì, nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc và khả năng đáp ứng thị trường.

Chính quá trình đó đã từng bước chuyển sản xuất nông thôn từ tư duy “làm ra cái mình có” sang “làm ra sản phẩm thị trường cần”.

Tại vùng chè Đường Hoa, sự chuyển dịch này thể hiện khá rõ. Từ nghề làm chè được nghệ nhân Hà Ngọc Quỳnh gây dựng từ những năm 1990, thế hệ thứ hai trong gia đình là chị Phạm Thị Thanh Hương tiếp tục phát triển thương hiệu Trà Việt Tú theo hướng chuyên sâu hơn.

Không dừng ở việc giữ gìn kỹ thuật chế biến truyền thống, doanh nghiệp đầu tư hoàn thiện quy trình, kiểm soát chất lượng nguyên liệu và phát triển nhiều dòng trà đặc sản. Đến nay, 6 sản phẩm của Việt Tú đã đạt OCOP 5 sao quốc gia.

Theo chị Phạm Thị Thanh Hương, Giám đốc Công ty TNHH Đầu tư Xây dựng và Thương mại Việt Tú, giá trị lớn nhất của OCOP đối với doanh nghiệp nông sản không chỉ là một chứng nhận về chất lượng. Quan trọng hơn, sản phẩm phải chứng minh được nguồn nguyên liệu, xuất xứ, quy trình và mối liên hệ với vùng đất đã tạo ra sản phẩm.

Điều đó cũng lý giải vì sao một sản phẩm OCOP có sức cạnh tranh không thể chỉ dựa vào mẫu mã đẹp. Phía sau mỗi sản phẩm cần là một vùng nguyên liệu ổn định, quy trình có thể kiểm soát, câu chuyện bản địa đủ rõ và một hệ thống sản xuất có khả năng duy trì chất lượng lâu dài.

Tại vùng chè Đường Hoa, chương trình OCOP đang mở thêm hướng đi cho sản vật địa phương.

OCOP đang tác động đến cả chuỗi sản xuất

Một trong những thay đổi đáng chú ý sau hơn 10 năm triển khai OCOP là sự chuyên nghiệp hóa của các chủ thể sản xuất.

Toàn tỉnh hiện có 184 chủ thể OCOP. Nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã đã chuyển từ quy mô sản xuất nhỏ lẻ sang chú trọng hơn tới tiêu chuẩn kỹ thuật, công nghệ chế biến, thiết kế sản phẩm và quản trị thương hiệu.

Cùng với đó, hạ tầng phục vụ quản lý chất lượng cũng đang được mở rộng. Hiện 1.352/1.576 sản phẩm nông, lâm, thủy sản chế biến của tỉnh được gắn mã truy xuất nguồn gốc, đạt 85,7%; gần 100% sản phẩm OCOP có mã QR.

Khoảng 1.100ha cây trồng được sản xuất theo hướng an toàn, hơn 322ha đạt VietGAP; 33 mã số vùng trồng với diện tích trên 800ha đã được hình thành.

Những con số này có ý nghĩa lớn hơn việc hoàn thành một tiêu chí kỹ thuật. Trong sản xuất nông nghiệp hiện đại, thị trường ngày càng đòi hỏi khả năng truy ngược sản phẩm về vùng trồng, cơ sở sản xuất, quy trình và lô hàng cụ thể. Khi sản phẩm không chứng minh được nguồn gốc và chất lượng, cơ hội bước vào các chuỗi bán lẻ hiện đại hoặc thị trường xuất khẩu sẽ bị thu hẹp.

Vì vậy, việc xây dựng vùng nguyên liệu, mã số vùng trồng và hệ thống truy xuất chính là bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất có tổ chức.

Ở góc độ kinh tế nông thôn, đây là điểm rất quan trọng. Bởi khi doanh nghiệp, hợp tác xã có vùng nguyên liệu ổn định, người dân không còn chỉ là người cung cấp nông sản thô, mà có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị. Giá trị gia tăng khi đó được tạo ra qua nhiều công đoạn: sản xuất, sơ chế, chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu, phân phối và dịch vụ.

Mở thị trường mới là bài toán quyết định

Nếu chất lượng là điều kiện cần, thì thị trường lại là điều kiện quyết định sức sống của sản phẩm OCOP.Trong những năm gần đây, Quảng Ninh đã tăng cường hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu, đưa sản phẩm OCOP vào siêu thị, cửa hàng, hội chợ, điểm giới thiệu sản phẩm và các nền tảng thương mại điện tử.

Sự thay đổi này giúp nhiều chủ thể thoát dần khỏi phương thức bán hàng truyền thống vốn phụ thuộc vào khách quen và thị trường địa phương.

Nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã đã chủ động hơn trong xây dựng hình ảnh, quảng bá trên nền tảng số, tìm kiếm nhà phân phối và kết nối với các địa phương khác.

Tuy nhiên, đây cũng là khâu cho thấy rõ những giới hạn của không ít sản phẩm OCOP hiện nay.

Một sản phẩm đạt 3 sao hay 4 sao chưa đồng nghĩa với việc đã có thị trường ổn định. Nếu không có sản lượng đủ lớn, chất lượng đồng đều, giá thành hợp lý và khả năng cung ứng liên tục, sản phẩm vẫn khó duy trì lâu dài trong hệ thống phân phối hiện đại.

Vì vậy, giai đoạn tiếp theo của OCOP không thể chỉ đặt trọng tâm vào tăng số lượng sản phẩm được công nhận, mà cần quan tâm nhiều hơn đến doanh thu, thị phần, khả năng tái đầu tư và mức thu nhập thực tế mà sản phẩm mang lại cho người dân.

Giữ giá trị kinh tế ở lại nông thôn

Sau hơn 10 năm triển khai, Chương trình OCOP đã góp phần tạo việc làm ổn định cho hơn 2.500 lao động nông thôn tại Quảng Ninh.

Con số này cho thấy một giá trị khác của chương trình: tạo thêm việc làm ngay tại khu vực nông thôn thay vì chỉ đưa nông sản thô ra khỏi địa phương.

Khi một sản phẩm được chế biến, đóng gói và thương mại hóa ngay tại nơi sản xuất, nhiều công đoạn có thể tạo việc làm cho người dân địa phương: chăm sóc vùng nguyên liệu, thu hái, sơ chế, chế biến, đóng gói, vận chuyển, giới thiệu sản phẩm và tổ chức các hoạt động trải nghiệm.

Đây cũng là nền tảng để OCOP kết nối với những lĩnh vực rộng hơn như du lịch nông nghiệp, du lịch cộng đồng và công nghiệp văn hóa.

Sản phẩm trà, thủy sản, thực phẩm chế biến hay các mặt hàng thủ công nếu chỉ đứng riêng lẻ sẽ có giá trị hữu hạn. Nhưng khi được đặt trong không gian văn hóa, cảnh quan, câu chuyện vùng đất và trải nghiệm du lịch, giá trị có thể được mở rộng đáng kể.

Hình ảnh du khách tham quan quy trình chế biến ngọc trai tại Công ty Cổ phần Ngọc trai Hạ Long là một ví dụ cho xu hướng này. Khi hoạt động sản xuất trở thành một phần của trải nghiệm du lịch, sản phẩm không chỉ được bán dưới dạng hàng hóa mà còn được gia tăng giá trị thông qua câu chuyện, không gian và trải nghiệm.

Từ “xếp hạng sản phẩm” sang phát triển kinh tế đa giá trị

Bước vào giai đoạn 2026-2030, Quảng Ninh xác định tiếp tục nâng tầm Chương trình OCOP theo hướng chuẩn hóa, đa giá trị, chuyển đổi số và phát triển bền vững.

Theo ông Nguyễn Khắc Dũng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Ninh, tỉnh sẽ chú trọng hơn đến vùng nguyên liệu đạt chuẩn, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và tăng cường kiểm soát chất lượng.

Đến năm 2030, Quảng Ninh phấn đấu có thêm 180-200 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, trong đó khoảng 10 sản phẩm đạt 5 sao.

Tuy nhiên, thước đo thành công của giai đoạn tới có lẽ không nên chỉ là số lượng sản phẩm mới.

Một chương trình OCOP thực sự tạo động lực cho kinh tế nông thôn khi sản phẩm có thể đứng vững trên thị trường sau khi được công nhận; vùng nguyên liệu tạo ra thu nhập ổn định cho người dân; doanh nghiệp và hợp tác xã có khả năng mở rộng sản xuất; sản phẩm được chế biến sâu hơn và giá trị gia tăng được giữ lại nhiều hơn ở địa phương.

Nhiều sản phẩm OCOP được chuẩn hóa bao bì sang trọng

Điều đó đòi hỏi OCOP phải tiếp tục dịch chuyển từ tư duy “xây dựng sản phẩm” sang “xây dựng chuỗi giá trị”.

Ở đó, mỗi sản phẩm cần được đặt trong mối liên hệ với vùng nguyên liệu, người sản xuất, doanh nghiệp, thị trường, văn hóa bản địa và không gian du lịch.

Sau hơn một thập kỷ, OCOP ở Quảng Ninh đã đi qua giai đoạn tạo dựng nền móng. Chặng đường tiếp theo sẽ khó hơn, bởi yêu cầu không còn chỉ là làm ra nhiều sản phẩm đạt sao, mà là làm cho những sản phẩm ấy đủ sức cạnh tranh, tạo việc làm và hình thành những sinh kế bền vững.

Khi mỗi sản vật địa phương thực sự trở thành một mắt xích trong chuỗi kinh tế của vùng, OCOP mới phát huy đầy đủ vai trò “đánh thức” những nguồn lực vốn nằm sâu trong làng quê, từ đất đai, nghề truyền thống, tri thức bản địa đến con người và văn hóa; qua đó biến tiềm năng thành giá trị kinh tế thực sự cho khu vực nông thôn.