Ông sinh năm 1910, quê thôn Trà Hồi, xã Thuỵ Bình, huyện Thuỵ Anh, tỉnh Thái Bình. Ông còn được người dân gọi là “ông Ký Thịnh”, vì có nhiều hiểu biết về nghề y chữa bệnh làm phúc cho dân. Thời kỳ 1951 - 1953, ông còn làm y tá ở bệnh viện Thái Nguyên.

Những năm trước 1940, ông có dịp đặt chân đến xã Khe Mo, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Khi đó nơi đây còn là vùng rừng núi hoang vu heo hút, lác đác có vài hộ bà con người dân tộc Tày, Nùng, Cao Lan, sống rất nghèo khổ, người Kinh lúc đó ở đây chỉ có hai gia đình, đất cấy lúa rất ít, nguồn sống chính là dựa vào trồng khoai sắn, hái măng và đào củ rừng. Thấy bà con nơi đây đói khổ, hoàn cảnh, ông luôn trăn trở rồi nung nấu ý tưởng là cần phải phát triển nghề trồng trọt, tìm những loại hình cây trồng phù hợp với thổ nhưỡng và có lợi ích kinh tế cao cho bà con đỡ khổ. Nên thời gian sau đó, ông đã qua lại thôn Làng Cháy thêm nhiều lần để khảo sát và tìm hiểu kỹ về vùng đất này. Cuối cùng ông đã đi đến khẳng định thổ nhưỡng và khí hậu ở đây rất tốt, rất phù hợp với đặc tính phát triển của cây chè.

Và thế là cuối năm 1941, ông đã huy động nhân lực lao động là bạn bè và một số bà con người dân ở đây khai sơn, phá thạch chuẩn bị được hơn 5 ha đất để trồng thử nghiệm cây chè ở thôn Làng Cháy.

Ông Lê Công Thịnh - Người có công phát triển làng nghề chè ở Thái Nguyên

Mùa xuân năm 1942, những cây chè giống đầu tiên đã được đưa về đây ươm trồng. Sau 2 năm vun xới chăm sóc, những vườn chè xanh mướt, tốt tươi đã cho mùa thu hoạch. Đến mùa xuân năm 1943, những mẻ chè đầu tiên đã được chế biến xuất xưởng, có hương vị rất đặc trưng của chè Thái Nguyên nước xanh, thơm ngát, đậm đà.

Tiếng lành đồn xa, nhiều khách hàng trong tỉnh, ngoài tỉnh đã đến đặt hàng để mua chè của ông Ký Thịnh. Cuối năm 1943 đầu năm 1944, ông quyết định mở rộng phát triển sản xuất tăng diện tích trồng chè.

Năm 1944, nhân sự kiện đảo chính Nhật - Pháp, phu thợ ở các khu mỏ ở Thái Nguyên do bị bóc lột, đàn áp quá tàn ác đã bỏ trốn rất nhiều, ông đã huy động được lực lượng lao động dồi dào này về để khai phá thêm đất rừng, mở rộng thêm diện tích trồng chè - nay thuộc đất của Nông trường Sông Cầu và một số hộ dân trong vùng.

Không chỉ có công tìm tòi đưa giống cây chè về nhân giống cho bà con trong vùng mà ông còn tỉ mỉ hướng dẫn bà con từ cách ươm giống cây chè, đến trồng chè, kỹ thuật chăm sóc, bón xới cho cây chè phát triển tốt. Và hướng dẫn cả cách hái chè, sao chè qua từng công đoạn, đến việc cuối cùng là lấy hương để đạt được sản phẩm chè khô chất lượng tốt nhất.

Năm 1950, ông đã đón ông bạn thân và gia đình của bạn là ông Nguyễn Văn Hà lên vùng chè gánh vác đỡ công việc, thay ông quản lý điều hành toàn bộ ấp chè để ông có nhiều thời gian tiếp tục chuyển sang phát triển nghề thuốc để chữa bệnh cho dân. Ông đã nghiên cứu rất sâu về y học phương Đông, vừa phát triển đông y vừa kết hợp với tây y. Những năm 1951 - 1953, ông làm y tá ở bệnh viện Thái Nguyên.

Năm 1953, cải cách ruộng đất, ông bị quy thành phần là địa chủ. Ông rất buồn, bao nhiêu công sức ông dày công gây dựng cho một nghề truyền thống phát triển, đem lại đời sống no ấm hơn, sung túc hơn cho dân nay đã bị quy kết là có tội.

Nhưng đến năm 1957, ông đã được Nhà nước sửa sai thành phần. Tại Quyết định số 1608NC của Uỷ ban Hành chính tỉnh Thái Nguyên do đồng chí Lê Dục Tôn - Bí thư Tỉnh Ủy kiêm Chủ tịch Ủy ban Hành chính tỉnh ký ngày 20 tháng 11 năm 1957 đã điều chỉnh hạ thành phần của ông Lê Công Thịnh từ là địa chủ xuống là thành phần công thương (Trích Cuốn lịch sử Đảng xã Khe Mo trang 145).

Quyết định này là một minh chứng ghi nhận công lao to lớn của ông với sự nghiệp phát triển kinh tế của địa phương, của cây chè, của nghề trồng chè. Chính quyền địa phương đã mời ông trở lại thôn Làng Cháy, xã Khe Mo để nhận lại tài sản của mình và toàn bộ vùng chè tươi tốt. Ông đã nhận lại và hiến tặng toàn bộ cho Nhà nước, cho bà con thôn Làng Cháy. Ban cải cách ruộng đất đã giao cho các hộ gia đình: Cụ Nguyễn Văn Hà, Cụ Trần Văn Sáng, Cụ Dương Đình Chu, Cụ Dương Quang Vị, Cụ Hoàng Văn Cừ,... Nay phần lớn diện tích trồng chè thuộc về nông trường Sông Cầu quản lý.

Những năm từ 1958 trở lại đây, bà con ở các thôn, xã lân cận có đến hàng trăm hộ gia đình đã đến Làng Cháy lấy giống chè của ông Ký Thịnh về trồng trọt, phát triển kinh tế gia đình, làm giàu quê hương.

Từ nghề trồng chè, sản xuất chè đã làm cho bộ mặt cuộc sống của nhiều của đồng bào các dân tộc ở thôn Làng Cháy, Tiền Phong, Thống Nhất,… được thay đổi rõ rệt. Thôn Làng Cháy từ chỗ chỉ có hai gia đình người Kinh sinh sống năm 1940, đến nay đã có gần trăm hộ đến vùng chè này để an cư lập nghiệp, phát triển cuộc sống.

Có thể nói cây chè Làng Cháy, nghề chè Làng Cháy là nguồn cội đầu tiên của cây chè, nghề chè của tỉnh Thái Nguyên.

Năm 2016, hai thôn là Làng Cháy và Tiền Phong đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu “Làng chè truyền thống”. Bà con ở thôn Làng Cháy và xã Khe Mo đã cử phái đoàn kính cẩn đến dâng lễ tạ ơn công lao ông tại nơi ông đã yên nghỉ ở xóm Ao Rôm 1, xã Khe Mo, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Sâu thẳm trong tiềm thức truyền dạy của các bậc ông cha, những người dân ở đây đã ghi nhận và suy tôn ông là “ông tổ nghề chè”, là người đầu tiên đem cây chè về cho các vùng đất Thái Nguyên ngày nay.

Ông Ký Thịnh còn dựng lên Ngôi miếu thờ Sơn thần Thổ địa và ngôi miếu này từ ngày khai sinh ra vùng đất chè đã được người dân thành kính tiếp tục tôn thờ đến ngày nay tại thôn Làng Cháy.

Cây chè đã thực sự góp phần to lớn trong sự nghiệp phát triển kinh tế - văn hoá – xã hội của thôn Làng Cháy nói riêng và tỉnh Thái Nguyên nói chung. Sản phẩm chè Thái Nguyên đã đứng vững trên thị trường với thương hiệu quốc gia và quốc tế. Có được thành quả ấy, người dân nơi đây luôn ghi nhớ công ơn của ông Lê Công Thịnh (tức ông Ký Thịnh) - “Ông tổ nghề chè”.

Bài và ảnh: Trần Hùng