Từ chiếc “đuốc điện” đến câu chuyện đổi thay của làng Kon Chênh

Những sản phẩm ấy, tưởng chừng mộc mạc, lại đang góp phần tạo nên không gian đặc trưng cho các khu du lịch sinh thái ở Măng Đen, thân thiện với môi trường, dễ sử dụng, giá thành hợp lý và mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa.

Vừa kết thúc cuộc gọi từ một nhà hàng trong khu du lịch sinh thái Măng Đen đặt thêm đơn hàng “đuốc điện”, Nghệ nhân ưu tú A Lễ vui vẻ khoe: “Mấy hôm nay làm không kịp, khách du lịch thích lắm!”.

Cùng với sự phát triển của du lịch, các ngôi làng quanh Măng Đen như Kon Chênh, Kon Pring, Vi Rơ Ngheo… cũng khởi sắc rõ rệt. Những sản phẩm mang đậm giá trị văn hóa như thổ cẩm, gùi, ghè, nhạc cụ, ẩm thực truyền thống được du khách đón nhận. Các lễ hội cồng chiêng, điệu xoang, rượu cần và món ăn đặc sản như cơm gạo đỏ, thịt nướng, cá suối… đã trở thành “đặc sản tinh thần” của vùng đất này.

Trong niềm vui ấy, A Lễ không giấu nổi niềm tự hào: “Ngày trước chỉ đan lát để dùng trong nhà, nay sản phẩm của làng đã có thể bán, có thương hiệu. Người làng vừa gìn giữ văn hóa, vừa có thêm thu nhập”. Với ông, mỗi đơn hàng “đuốc điện” không chỉ là công việc, mà còn là minh chứng rằng văn hóa dân tộc mình vẫn sống, vẫn được trân trọng trong đời sống hiện đại.

Sinh năm 1956, A Lễ trưởng thành trong những năm tháng đất nước đổi mới. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, chàng trai Mơ Nâm trẻ tuổi ấy đã sớm tham gia công tác xã hội tại địa phương. Từ cán bộ xã, Chánh Văn phòng UBND xã đến Chủ tịch Hội Nông dân, Phó Chủ tịch HĐND xã, ở cương vị nào, ông cũng luôn trăn trở vì sự phát triển của đồng bào mình.

NNUT A Lễ đan sản phẩm thủ công, phía sau là rất nhiều bằng khen, giấy khen.

Năm 2010, sau khi nghỉ hưu, ông trở về làng, chọn cách tiếp tục cống hiến bằng việc giữ gìn và truyền dạy văn hóa truyền thống. Hơn 10 tuổi, A Lễ đã biết đánh cồng chiêng, thành thạo nhiều loại nhạc cụ dân tộc. Giờ đây, ông vẫn đều đặn tham gia các sự kiện văn hóa, dạy người trẻ cách đan lát, đánh chiêng, làm và thổi sáo Tà Vẩu – loại nhạc cụ đặc trưng của người Mơ Nâm.

Tà Vẩu (còn gọi là K’vo) được làm từ ống nứa già dài chừng 15cm, có lưỡi nứa mỏng ở giữa thân. Âm thanh phát ra từ Tà Vẩu vừa réo rắt, vừa da diết, thường hòa cùng nhịp cồng chiêng trong những lễ hội mừng lúa mới hay mừng nhà mới của làng.

“Cồng chiêng mà không có Tà Vẩu thì chưa trọn vẹn. Giờ chỉ còn ít người biết làm, biết thổi. Già A Lễ là người làm hay nhất, thổi giỏi nhất,” – chàng trai trẻ A Réo, một học trò của ông, nói.

Người lưu giữ vốn văn hóa Mơ Nâm

Thứ ông A Lễ gọi là “đuốc điện” chính là những giỏ tre được đan theo kỹ thuật truyền thống của người Mơ Nâm, bên trong đặt bóng đèn để thắp sáng.

Theo ông Nguyễn Văn Tuấn, Chủ tịch UBND xã Măng Cành, những năm qua, địa phương luôn chú trọng bảo tồn nghề truyền thống và khuyến khích nghệ nhân tham gia các hoạt động văn hóa du lịch. “Nghệ nhân ưu tú A Lễ là hạt nhân tiêu biểu, góp phần quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Xê Đăng – Mơ Nâm,” ông Tuấn khẳng định.

Năm 2018, A Lễ là một trong hai nghệ nhân cao niên của làng Kon Chênh được tỉnh Kon Tum phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú”. Ông cũng là người có uy tín trong cộng đồng, thường được giao nhiệm vụ dẫn đoàn nghệ nhân của xã tham dự các lễ hội văn hóa và hoạt động du lịch của huyện, tỉnh.

Giờ đây, ở tuổi gần 70, A Lễ vẫn miệt mài như thuở nào. Trong căn nhà sàn, bên cạnh những bằng khen, giấy khen treo ngay ngắn là góc trưng bày những sản phẩm đan lát, nhạc cụ dân tộc do chính tay ông làm. Mỗi khi có dịp, ông lại gọi thanh niên trong làng đến học nghề, dạy cách đan, cách làm nhạc cụ, cách giữ nhịp cồng chiêng cho đúng điệu.

Ông thường nói với lớp trẻ: “Làm nghề truyền thống không chỉ để kiếm sống, mà để nhớ mình là ai, để tiếng chiêng, tiếng sáo còn vang trên đất này.”

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển du lịch, những con người như Nghệ nhân ưu tú A Lễ chính là “sợi dây nối” quá khứ và hiện tại. Họ gìn giữ, trao truyền những giá trị bản sắc, để Kon Plông không chỉ được biết đến bởi cảnh đẹp Măng Đen, mà còn bởi chiều sâu văn hóa Xê Đăng – Mơ Nâm.

Ở triền đồi Kon Chênh, tiếng Tà Vẩu của Nghệ nhân ưu tú A Lễ vẫn vang vọng mỗi chiều. Âm thanh ấy, như dòng chảy bất tận của ký ức và niềm tự hào dân tộc, sẽ còn mãi ngân vang giữa đại ngàn Tây Nguyên – nơi những giá trị văn hóa truyền thống đang được hồi sinh từ chính bàn tay, trái tim của những người con gắn bó với đất và người nơi đây./.