Làng nghề dệt thổ cẩm thôn Lặn Ngoài, xã Lũng Niêm tạo ra nhiều sản phẩm đặc trưng đáp ứng nhu cầu của du khách.

Hình thành từ thế kỷ XVIII, khoảng năm 1749, gắn với hai dòng họ Hà và Lò, làng nghề đã trải qua hơn hai thế kỷ bền bỉ tồn tại, trở thành không gian lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Năm 2021, bản Lặn được công nhận là làng nghề truyền thống của tỉnh Thanh Hóa, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong hành trình bảo tồn và phát huy nghề dệt cổ truyền.

Giữa những nếp nhà sàn mộc mạc nép mình bên sườn núi, tiếng khung cửi vẫn vang lên đều đặn mỗi ngày như nhịp thở quen thuộc của bản làng. Với phụ nữ Thái ở bản Lặn, dệt thổ cẩm không đơn thuần là nghề mưu sinh mà còn là thước đo sự trưởng thành, sự khéo léo và trách nhiệm gìn giữ truyền thống tổ tiên. Từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được bà và mẹ dạy cách xe sợi, mắc khung, học từng đường dệt. Khi trưởng thành, người phụ nữ phải biết dệt váy áo cho mình và cho gia đình, như một dấu mốc quan trọng trong đời sống văn hóa.

Một tấm thổ cẩm hoàn chỉnh là kết quả của chuỗi công đoạn công phu kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần. Người dân bắt đầu từ việc trồng bông, thu hoạch rồi se sợi thủ công. Sợi sau đó được nhuộm màu bằng nguyên liệu tự nhiên lấy từ rừng như vỏ cây, lá rừng hay củ nghệ, tạo nên những gam màu trầm ấm đặc trưng, bền màu theo thời gian. Chính quy trình nhuộm tự nhiên này khiến mỗi tấm vải mang sắc thái riêng, không trùng lặp.

Khâu dệt là công đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ thuật cao nhất. Người thợ vừa dệt vừa ghi nhớ hoa văn trong trí nhớ, không cần bản mẫu. Những họa tiết hình núi, dòng suối, bông lúa, chim muông hay hình học cách điệu phản ánh thế giới quan của người Thái, thể hiện quan niệm về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Mỗi hoa văn không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng ý nghĩa tâm linh, gửi gắm ước vọng về cuộc sống no đủ, bình an.

Theo các nghệ nhân cao tuổi trong bản, nghề dệt từng có thời gian đứng trước nguy cơ mai một khi đời sống hiện đại thay đổi nhanh chóng. Vải công nghiệp rẻ và tiện lợi khiến nhiều gia đình không còn mặn mà với khung cửi truyền thống. Lớp trẻ rời bản đi làm xa, số người gắn bó với nghề ngày càng ít. Không ít khung dệt từng bị bỏ quên trong góc nhà sàn.

Tuy nhiên, những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng tại Pù Luông, nghề dệt thổ cẩm bản Lặn dần được hồi sinh. Du khách tìm đến không chỉ để nghỉ dưỡng giữa thiên nhiên mà còn muốn trải nghiệm đời sống văn hóa bản địa. Hình ảnh người phụ nữ Thái bên khung cửi trở thành điểm nhấn đặc biệt, thu hút sự quan tâm của du khách trong và ngoài nước.

Nhiều hộ gia đình đã kết hợp dệt thổ cẩm với làm du lịch homestay, giới thiệu quy trình dệt truyền thống, cho du khách trải nghiệm xe sợi, dệt vải và tìm hiểu ý nghĩa hoa văn. Những sản phẩm thổ cẩm như khăn choàng, túi xách, ví, áo, đồ trang trí nội thất được cải tiến về mẫu mã, phù hợp hơn với thị hiếu hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên kỹ thuật thủ công truyền thống.

Việc được công nhận là làng nghề truyền thống năm 2021 đã tạo thêm động lực để bản Lặn bảo tồn nghề dệt. Chính quyền địa phương phối hợp tổ chức các lớp truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, hỗ trợ quảng bá sản phẩm và kết nối tiêu thụ thông qua các hoạt động du lịch và chương trình xúc tiến thương mại. Nhờ đó, nghề dệt không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân mà còn trở thành cầu nối giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế bền vững.

Dẫu vậy, hành trình gìn giữ nghề truyền thống vẫn còn nhiều thách thức. Nguồn nguyên liệu tự nhiên ngày càng khan hiếm, thời gian làm ra một sản phẩm dài trong khi giá bán chưa thực sự tương xứng với công sức lao động. Việc duy trì đội ngũ nghệ nhân trẻ kế cận vẫn là bài toán cần lời giải lâu dài.

Giữa đại ngàn Pù Luông xanh thẳm, bản Lặn vẫn lặng lẽ giữ nhịp sống riêng bằng tiếng thoi đưa cần mẫn. Những tấm thổ cẩm nơi đây không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là ký ức văn hóa được dệt nên từ bàn tay và tâm hồn người phụ nữ Thái qua nhiều thế hệ. Khi tiếng khung cửi còn vang lên trong mỗi nếp nhà sàn, đó cũng là lúc bản sắc văn hóa vẫn tiếp tục được gìn giữ và truyền lại cho mai sau bền bỉ như chính nhịp sống của núi rừng.