Miền biên cương giàu bản sắc văn hóa

Có những vùng đất, sức hấp dẫn không chỉ nằm ở cảnh sắc thiên nhiên mà còn được tạo nên bởi chiều sâu văn hóa và dấu ấn của con người qua nhiều thế hệ. Bình Liêu là một vùng đất như thế. Nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Quảng Ninh, nơi những dãy núi nối tiếp nhau, những bản làng nép mình bên sườn núi và những cung đường men theo đường biên giới, vùng đất này lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng các dân tộc thiểu số.

Người Tày, Dao, Sán Chỉ cùng sinh sống, tạo nên một không gian văn hóa đa dạng với những sắc thái riêng về tiếng nói, trang phục, phong tục, lễ hội, ẩm thực và tập quán sản xuất. Trong đời sống người Tày, tiếng đàn tính cùng những làn điệu Then gắn bó với sinh hoạt cộng đồng và đời sống tâm linh. Người Dao lưu giữ những nghi lễ truyền thống, tri thức dân gian về cây thuốc và kinh nghiệm sử dụng các loại thảo dược từ núi rừng. Với người Sán Chỉ, hát Soóng Cọ, trang phục truyền thống và những phong tục sinh hoạt cộng đồng đã trở thành dấu ấn văn hóa riêng có.

Những giá trị ấy không chỉ hiện diện trong lễ hội hay các hoạt động văn hóa mà còn thấm sâu vào đời sống lao động, sản xuất của người dân. Từ cách lựa chọn giống cây trồng, kinh nghiệm canh tác trên địa hình đồi núi đến phương thức chế biến nông sản, sử dụng nguyên liệu tự nhiên, tất cả đều phản ánh vốn tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đây chính là nguồn tài nguyên văn hóa có giá trị, tạo nền tảng để Bình Liêu phát triển các sản phẩm đặc trưng gắn với kinh tế nông thôn.

Lễ hội Mùa vàng không chỉ góp phần duy trì không gian sinh hoạt văn hóa mà còn tạo sức hút đối với du khách.

Thời gian qua, địa phương đã từng bước khai thác những giá trị văn hóa truyền thống trong phát triển du lịch cộng đồng. Các hoạt động như Ngày hội Kiêng gió, hội hát Soóng Cọ, lễ hội đình Lục Nà, hội Hoa sở, hội Mùa vàng không chỉ góp phần duy trì không gian sinh hoạt văn hóa mà còn tạo sức hút đối với du khách. Những bản làng người Tày, người Dao cùng các mô hình lưu trú cộng đồng mở ra cơ hội để du khách tìm hiểu phong tục, thưởng thức ẩm thực và trải nghiệm đời sống của cư dân vùng cao.

Điều đáng nói là, khi văn hóa được đặt trong mối quan hệ với phát triển kinh tế, người dân có thêm động lực bảo tồn những giá trị truyền thống. Một làn điệu dân ca, một bộ trang phục thêu tay, một món ăn đặc sản hay một phương thức chế biến nông sản đều có thể trở thành thành tố của sản phẩm du lịch. Tuy nhiên, khai thác văn hóa cần đi đôi với bảo tồn, tôn trọng tính nguyên bản và vai trò chủ thể của cộng đồng, tránh thương mại hóa hoặc làm biến dạng những giá trị vốn có.

Miến dong Bình Liêu – Từ nghề truyền thống đến thương hiệu quốc gia

Nếu văn hóa là phần hồn làm nên bản sắc Bình Liêu thì những sản vật từ núi rừng chính là kết tinh của điều kiện tự nhiên và kinh nghiệm sản xuất của người dân. Trong đó, miến dong là sản phẩm tiêu biểu, thể hiện rõ khả năng chuyển hóa lợi thế bản địa thành giá trị hàng hóa.

Từ những triền đồi trồng dong riềng, qua các công đoạn chế biến tinh bột, tráng bánh, sấy và hoàn thiện sản phẩm, người dân tạo nên những sợi miến có màu sắc tự nhiên, độ dai, giòn và hương vị đặc trưng. Nghề làm miến đã gắn bó với đời sống sản xuất của cư dân vùng cao, từng bước trở thành một hướng phát triển kinh tế hàng hóa, góp phần tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Nhận thấy tiềm năng của sản vật địa phương, năm 2006, Công ty CP Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu đầu tư xây dựng nhà xưởng chế biến miến dong tại địa bàn xã Đồng Tâm trước đây, nay thuộc xã Lục Hồn. Đây là một trong những dấu mốc quan trọng trong quá trình đưa hoạt động sản xuất miến từ quy mô nhỏ lẻ từng bước chuyển sang sản xuất hàng hóa có tổ chức.

Điểm đáng chú ý trong cách làm của doanh nghiệp là không chỉ tập trung vào khâu chế biến mà còn chú trọng xây dựng vùng nguyên liệu, gắn hoạt động sản xuất với người nông dân. Theo thông tin từ doanh nghiệp và các cơ quan chuyên môn của tỉnh, Công ty đã liên kết với hơn 500 hộ dân, trên diện tích hơn 60 ha trồng dong riềng, hình thành vùng nguyên liệu tập trung có mã số vùng trồng. Mối liên kết này giúp doanh nghiệp chủ động hơn về nguồn cung, đồng thời tạo đầu ra cho nông sản, giúp người dân yên tâm đầu tư sản xuất.

Miến dong Bình Liêu – Từ nghề truyền thống đến thương hiệu quốc gia.

Đằng sau mỗi sản phẩm miến dong không chỉ là công đoạn chế biến tại nhà xưởng mà còn là công sức của những hộ dân trồng dong riềng trên các triền đồi. Khi vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản, có sự liên kết giữa doanh nghiệp và người sản xuất, cây dong riềng không còn đơn thuần là cây trồng phục vụ nhu cầu trước mắt mà trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, để sản phẩm truyền thống có thể phát triển theo hướng hàng hóa, bài toán công nghệ và bảo quản nguyên liệu từng là một trong những khó khăn lớn đối với doanh nghiệp. Trước đây, nhiều công đoạn sản xuất bột dong và miến dong còn phụ thuộc vào phương thức thủ công; củ dong riềng thu hoạch theo mùa, trong khi khả năng bảo quản bột chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất quanh năm.

Năm 2015, thông qua chương trình khuyến công, Công ty được hỗ trợ 200 triệu đồng đầu tư máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất và chế biến bột dong riềng sạch. Cùng với nguồn hỗ trợ, doanh nghiệp được chuyển giao các quy trình kỹ thuật về thiết kế khu sản xuất, chế biến bột dong sạch, bảo quản nguyên liệu và xử lý chất thải. Đáng chú ý, công nghệ bảo quản bột dong trong thời gian 12 tháng đã góp phần tháo gỡ điểm nghẽn về tính thời vụ, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất.

Từ nền tảng ban đầu đó, Công ty tiếp tục đầu tư nguồn lực để đổi mới công nghệ. Năm 2024, doanh nghiệp đầu tư hệ thống máy tráng, sấy dẻo và lò hơi với tổng kinh phí trên 2,7 tỷ đồng. Những công đoạn trước đây phụ thuộc nhiều vào nắng, mưa và lao động thủ công nay được chủ động hơn nhờ thiết bị hiện đại. Quy trình sản xuất được rút ngắn, giảm sự phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, nâng cao tính đồng đều của sản phẩm và năng lực cung ứng cho thị trường.

Đây là điểm đáng chú ý trong hành trình phát triển của doanh nghiệp: công nghệ không thay thế giá trị truyền thống mà hỗ trợ gìn giữ và nâng cao chất lượng sản phẩm. Nguồn nguyên liệu vẫn gắn với vùng trồng địa phương, những đặc tính làm nên thương hiệu miến dong Bình Liêu được duy trì, trong khi quy trình chế biến từng bước được chuẩn hóa theo yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Những nỗ lực ấy đã mang lại kết quả rõ nét. Năm 2017, miến dong Bình Liêu tham gia Chương trình OCOP và ngay lần đầu được xếp hạng 4 sao. Ngày 26/6/2025, theo Quyết định số 2361/QĐ-BNNMT, sản phẩm tiếp tục được công nhận đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia. Cùng năm, miến dong Bình Liêu được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia.

Miến dong Bình Liêu – Từ nghề truyền thống đến thương hiệu quốc gia.

Đặc biệt, tháng 3/2026, Công ty đã xuất khẩu lô miến dong đầu tiên với khối lượng 5,5 tấn sang thị trường Nhật Bản. Đây là dấu mốc đáng chú ý đối với một sản phẩm có xuất phát điểm từ nghề chế biến nông sản ở vùng cao. Từ sản phẩm quen thuộc trong bữa ăn của người dân, miến dong Bình Liêu từng bước tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao về chất lượng, quy trình sản xuất và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Nhìn từ câu chuyện của Công ty CP Thương mại và Dịch vụ Bình Liêu, có thể thấy vai trò quan trọng của doanh nghiệp trong việc kết nối các mắt xích của chuỗi giá trị nông sản. Từ vùng nguyên liệu, người trồng dong riềng đến cơ sở chế biến, hệ thống phân phối và thị trường tiêu thụ, mỗi khâu đều có mối liên hệ chặt chẽ. Trong đó, chính sách khuyến công, chương trình OCOP và hoạt động xúc tiến thương mại đã góp phần tạo thêm động lực để doanh nghiệp đầu tư, đổi mới và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Thực tiễn này cũng gợi mở một hướng đi trong phát triển ngành nghề nông thôn: bảo tồn nghề truyền thống không có nghĩa là giữ nguyên phương thức sản xuất cũ. Điều quan trọng là giữ được giá trị cốt lõi của sản phẩm, đồng thời mạnh dạn ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới quản trị, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Khi doanh nghiệp đủ năng lực dẫn dắt, người dân được tham gia vào chuỗi sản xuất và có đầu ra ổn định, nghề truyền thống mới có điều kiện phát triển lâu dài.

Kết nối làng nghề với du lịch, mở hướng phát triển bền vững

Trong xu hướng du lịch trải nghiệm ngày càng được quan tâm, du khách không chỉ tìm đến những điểm có cảnh quan đẹp mà còn mong muốn khám phá đời sống, văn hóa và hoạt động sản xuất của cộng đồng địa phương. Với lợi thế về cảnh quan sinh thái, văn hóa dân tộc và sản vật đặc trưng, Bình Liêu có nhiều điều kiện để kết nối sản xuất truyền thống với du lịch cộng đồng, tạo thêm giá trị cho kinh tế nông thôn.

Từ thực tế phát triển miến dong, có thể nghiên cứu hình thành những điểm trải nghiệm nghề gắn với hoạt động du lịch. Du khách được tìm hiểu vùng nguyên liệu dong riềng, quan sát quy trình chế biến, thưởng thức các món ăn từ miến dong và lựa chọn sản phẩm làm quà. Khi câu chuyện về nguyên liệu, người làm nghề và quy trình sản xuất được giới thiệu một cách sinh động, sản phẩm không chỉ có giá trị sử dụng mà còn mang thêm giá trị văn hóa và trải nghiệm.

Cùng với đó, các bản làng văn hóa có thể phát triển những sản phẩm du lịch gắn với ẩm thực, trang phục, nghề thủ công và tri thức bản địa. Những làn điệu Then, Soóng Cọ, phong tục của người Dao, các món ăn truyền thống hay không gian sinh hoạt trong những ngôi nhà bản địa đều có thể trở thành chất liệu để xây dựng sản phẩm du lịch có chiều sâu.

Đặc biệt, lợi thế về cảnh quan và không gian biên giới tạo cho Bình Liêu sức hấp dẫn riêng. Những cung đường tuần tra biên giới, các cột mốc chủ quyền, ruộng bậc thang, thác nước, rừng hồi, rừng sở và những bản làng vùng cao có thể kết nối thành các hành trình khám phá đa dạng. Trong hành trình ấy, sản phẩm địa phương, ẩm thực truyền thống và trải nghiệm văn hóa sẽ là những mắt xích quan trọng, giúp du lịch lan tỏa lợi ích đến các hộ sản xuất, hợp tác xã và cộng đồng dân cư.

Những cột mốc biên giới và tuyến đường vành đai mở ra không gian phát triển vùng biên Bình Liêu.

Định hướng phát triển các làng nghề truyền thống gắn với văn hóa và du lịch cũng đang được tỉnh Quảng Ninh quan tâm. Ngày 16/1/2026, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 213/QĐ-UBND phê duyệt Đề án phát triển các làng nghề truyền thống trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch giai đoạn 2026-2030. Đây là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục bảo tồn giá trị nghề truyền thống, phát huy sản phẩm đặc trưng và tăng cường kết nối giữa hoạt động sản xuất với phát triển du lịch.

Tuy nhiên, để hướng đi này phát huy hiệu quả, Bình Liêu cần giải quyết đồng bộ nhiều vấn đề. Trước hết là tổ chức lại hoạt động sản xuất theo hướng liên kết, hình thành chuỗi giá trị từ vùng nguyên liệu, chế biến đến tiêu thụ. Các doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở sản xuất cần được hỗ trợ về khoa học công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng, thiết kế bao bì, xây dựng thương hiệu và xúc tiến thương mại. Việc ứng dụng nền tảng số trong quảng bá, truy xuất nguồn gốc và giới thiệu sản phẩm cũng cần được chú trọng để mở rộng thị trường.

Mặt khác, cần đặt cộng đồng địa phương vào vị trí chủ thể của quá trình bảo tồn và phát triển. Người dân không chỉ tham gia cung cấp dịch vụ hay sản xuất hàng hóa mà phải thực sự được hưởng lợi từ những giá trị văn hóa, tài nguyên và sản vật của quê hương. Việc truyền dạy nghề, khuyến khích thế hệ trẻ tiếp nối kỹ thuật truyền thống, phát huy vai trò của nghệ nhân và những người am hiểu tri thức bản địa là yếu tố quan trọng để bảo đảm tính kế thừa.

Mô hình nông nghiệp kết hợp du lịch trải nghiệm cùng đồng bào dân tộc tại vùng biên giới Bình Liêu.

Cùng với phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường sinh thái, giữ gìn cảnh quan và không gian văn hóa bản làng cần được coi là yêu cầu xuyên suốt. Phát triển du lịch không thể đánh đổi bằng việc phá vỡ cảnh quan, làm biến dạng phong tục hay khai thác tài nguyên thiếu kiểm soát. Mỗi sản phẩm du lịch, mỗi hoạt động sản xuất cần hướng đến sự hài hòa giữa lợi ích kinh tế, bảo tồn văn hóa và trách nhiệm với môi trường.

Bình Liêu đang có cơ hội khai thác hiệu quả hơn những lợi thế riêng có của một vùng đất biên cương giàu bản sắc. Từ cây dong riềng trên triền núi, những sản vật của rừng, nghề chế biến miến dong đến tiếng đàn tính, điệu hát Soóng Cọ và nếp sống của đồng bào các dân tộc, tất cả đều có thể trở thành nguồn lực cho phát triển nếu được nhìn nhận, tổ chức và khai thác đúng hướng.

Đánh thức tiềm năng làng nghề từ bản sắc văn hóa vùng biên vì thế không đơn thuần là câu chuyện phát triển thêm sản phẩm hay mở rộng hoạt động du lịch. Đó là quá trình chuyển hóa những giá trị truyền thống thành nguồn lực kinh tế, để người dân có thêm sinh kế, doanh nghiệp có thêm cơ hội phát triển, thế hệ trẻ có thêm động lực gắn bó với quê hương và những nét văn hóa đặc sắc tiếp tục được trao truyền. Khi mỗi sản vật mang theo câu chuyện của vùng đất, mỗi bản làng trở thành một không gian văn hóa sống và mỗi người dân thực sự là chủ thể gìn giữ, phát huy di sản, Bình Liêu sẽ có thêm nền tảng để phát triển kinh tế nông thôn theo hướng xanh, bền vững, góp phần xây dựng vùng biên ngày càng giàu đẹp.