Làng nghề Văn Môn (Bắc Ninh) trước khi được xử lý dứt điểm ô nhiễm

Giải quyết ô nhiễm làng nghề cần đúng hướng, sát thực tiễn

Tại nhiều địa phương, hoạt động sản xuất truyền thống vẫn đan xen với không gian sinh hoạt của người dân, tạo nên bản sắc riêng nhưng cũng đặt ra thách thức trong công tác bảo vệ môi trường. Ô nhiễm không khí, nước thải và chất thải rắn nếu không được kiểm soát sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, chất lượng sống và triển vọng phát triển kinh tế lâu dài. TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Hội Không khí sạch Việt Nam cho rằng, việc giải quyết xung đột giữa không gian sản xuất và khu dân cư không thể áp dụng một công thức cơ học theo hướng cứ ô nhiễm là đưa vào cụm công nghiệp. Bài học từ làng lụa Vạn Phúc, Hà Nội, cho thấy việc tổ chức lại không gian sản xuất cần tính đến tập quán và đặc thù của người làm nghề. Chủ trương đưa các hộ dệt ra khu sản xuất tập trung trước đây đã không thành công do chưa phù hợp với mô hình sản xuất truyền thống vốn gắn liền với không gian sinh hoạt gia đình.

Ở nhiều làng nghề, người cao tuổi, phụ nữ và lao động nhàn rỗi có thể tham gia sản xuất ngay tại nhà. Nếu di dời thiếu phương án phù hợp, hoạt động sản xuất có nguy cơ bị gián đoạn, sinh kế người dân bị ảnh hưởng và những giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Theo TS Hoàng Dương Tùng, giải pháp căn cơ là phân loại rõ từng nhóm làng nghề để xây dựng chính sách phù hợp. Với các làng nghề thủ công, mỹ nghệ truyền thống, cần ưu tiên cải tạo hạ tầng tại chỗ, chuyển giao công nghệ sản xuất sạch hơn và hỗ trợ hệ thống xử lý nước thải, khí thải cục bộ. Trong khi đó, các cơ sở tái chế phế liệu nhựa, kim loại, nấu đúc hoặc sản xuất hóa chất tự phát có nguy cơ phát thải độc hại cao cần được xem xét di dời đến khu vực đáp ứng yêu cầu về môi trường. Tuy nhiên, việc di dời chỉ phát huy hiệu quả khi cụm công nghiệp tiếp nhận được đầu tư đồng bộ hệ thống thu gom, xử lý nước thải, khí thải và chất thải rắn đạt quy chuẩn. Nếu không, ô nhiễm chỉ chuyển từ địa điểm này sang địa điểm khác.

Công nghệ sạch tạo động lực phát triển làng nghề xanh

Theo GS.TS Đặng Kim Chi, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, bài toán môi trường làng nghề Việt Nam hoàn toàn có thể giải quyết nếu các giải pháp khoa học được áp dụng phù hợp và duy trì lâu dài.

Hơn 25 năm qua, nhiều đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước, cấp tỉnh cùng các luận án tiến sĩ, thạc sĩ đã tập trung tìm kiếm giải pháp cải thiện môi trường làng nghề. Từ thực tiễn nghiên cứu, GS.TS Đặng Kim Chi và các đồng nghiệp đã xây dựng bộ tài liệu gồm 7 cuốn hướng dẫn giải pháp môi trường cho từng nhóm ngành, từ chế biến nông sản, thực phẩm, dệt nhuộm đến gốm sứ, mỹ nghệ và tái chế kim loại. Một trong những giải pháp được ưu tiên là sản xuất sạch hơn, tức chủ động giảm tiêu hao nguyên liệu, nhiên liệu và hạn chế phát sinh chất ô nhiễm ngay từ đầu quy trình.

Thực tiễn tại làng gốm Bát Tràng là minh chứng đáng chú ý. Việc chuyển đổi từ lò than thủ công sang lò nung sử dụng khí gas đã góp phần chấm dứt tình trạng khói bụi đen bao phủ khu dân cư trong thời gian dài. Kinh nghiệm này tiếp tục được lan tỏa đến làng gốm Kim Lan lân cận, cho thấy đổi mới công nghệ có thể đồng thời nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm tác động đến môi trường. Tại các làng nghề sơn mài, việc chuyển sang sử dụng các dòng sơn thân thiện với môi trường giúp hạn chế phát tán hơi dung môi độc hại. Trong lĩnh vực cơ kim khí, lựa chọn dung dịch tẩy rửa phù hợp cũng góp phần giảm nguy cơ phát sinh chất ô nhiễm trong quá trình sản xuất. Đối với những công đoạn khó tránh khỏi khí thải độc hại, các cơ sở có thể lắp đặt hệ thống xử lý cục bộ. Mô hình tháp hấp thụ hơi dung môi tại buồng phun sơn là một ví dụ, giúp kiểm soát khí thải trước khi xả ra môi trường và cải thiện điều kiện làm việc cho người lao động.

Giải quyết ô nhiễm làng nghề cần đúng hướng, sát thực tiễn

Nhân rộng mô hình xanh, phát huy vai trò cộng đồng

Dù nhiều mô hình xử lý ô nhiễm làng nghề đã cho thấy hiệu quả, khả năng nhân rộng vẫn là thách thức. Theo GS.TS Đặng Kim Chi, công nghệ muốn được duy trì lâu dài phải phù hợp với điều kiện thực tế của cơ sở sản xuất, đặc biệt là các hộ gia đình có quy mô nhỏ. Thiết bị cần đơn giản, dễ vận hành, chi phí đầu tư và bảo dưỡng hợp lý để người dân có thể chủ động sử dụng. Cùng với đó, cần có cơ chế hỗ trợ tài chính, chuyển giao công nghệ và hướng dẫn kỹ thuật để các mô hình hiệu quả không dừng lại ở giai đoạn thí điểm. Chính quyền địa phương và các tổ chức đoàn thể như Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên cần phát huy vai trò tuyên truyền, giám sát cộng đồng, nâng cao nhận thức và vận động các chủ cơ sở thực hiện nghiêm quy định bảo vệ môi trường. Đối với những công đoạn phát sinh ô nhiễm nghiêm trọng, việc bố trí sản xuất tại cụm công nghiệp làng nghề có hệ thống xử lý tập trung vẫn là giải pháp cần thiết. Phát triển làng nghề xanh vì thế đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa cơ chế, chính sách của Nhà nước, sự đồng hành của giới khoa học, năng lực đầu tư hạ tầng và ý thức tự giác của người dân. Mỗi địa phương cần căn cứ đặc điểm ngành nghề, mức độ phát thải và điều kiện kinh tế để lựa chọn phương án phù hợp. Khi bảo vệ môi trường được đặt song hành với bảo tồn nghề truyền thống và nâng cao sinh kế, làng nghề không chỉ giảm thiểu ô nhiễm mà còn có thêm động lực đổi mới sản xuất, nâng cao giá trị sản phẩm và sức cạnh tranh. Đây chính là nền tảng để xây dựng những làng nghề xanh, phát triển kinh tế bền vững và gìn giữ các giá trị văn hóa cho những thế hệ mai sau .