Về xã Vĩnh Thuận Đông, huyện Vị Thủy, đập vào mắt du khách là những hàng nọc trầu thẳng tắp, tán lá xanh mướt nối nhau chạy tắp tắp đến tận chân trời. Làng trầu Vị Thủy đã tồn tại hơn 100 năm, là một trong những làng nghề truyền thống lâu đời và nổi tiếng bậc nhất của vùng ĐBSCL. Trải qua bao biến thiên của thời gian và những thăng trầm thị trường, cây trầu vẫn bám rễ sâu vào đất quê, vừa tạo sinh kế bền vững cho bao thế hệ nông dân vừa lưu giữ nét đẹp văn hóa trầu cau đậm đà bản sắc Nam Bộ. Đứng trước những yêu cầu phát triển mới, địa phương đang chủ động hướng đến củng cố liên kết sản xuất, ổn định đầu ra và đánh thức tiềm năng du lịch nông nghiệp nhằm nâng cao giá trị toàn diện cho làng nghề.

Suốt những năm qua, người dân xã Vị Thủy chú trọng duy trì và phát triển trồng trầu là một trong số những ngành nghề nông nghiệp truyền thống.

Sinh kế vững vàng từ mỏ vàng xanh và bước ngoặt HTX

Với nhiều hộ dân tại Vĩnh Thuận Đông, trồng trầu không chỉ đơn thuần là công việc mưu sinh kiếm sống hàng ngày mà còn là nét nghề truyền thống được ông bà cha ông trao truyền qua từng thế hệ. Theo thống kê từ chính quyền địa phương, toàn xã hiện có 182 hộ trồng trầu với tổng diện tích canh tác hơn 63 ha, tập trung dày đặc nhất tại ấp 5 và ấp 7. So với những năm trước, diện tích trồng trầu đã gia tăng ấn tượng thêm 21 ha - một con số biết nói khẳng định sự gắn bó bền chặt và niềm tin của người dân vào cây trồng đặc sản này.

Một trong những lợi thế vượt trội của cây trầu là khả năng cho thu hoạch quanh năm, giúp tận dụng tối đa diện tích vườn nhà và giải quyết việc làm thường xuyên cho lao động nông thôn. Người trồng trầu có nguồn thu nhập rải đều liên tục, không phải chịu áp lực chờ đợi ròng rã cả mùa vụ như canh tác lúa hay các loại cây ăn trái khác. Theo chia sẻ từ nhiều hộ trồng trầu lâu năm tại Vĩnh Thuận Đông, tần suất thu hoạch phụ thuộc linh hoạt vào tình hình sinh trưởng của cây và nhu cầu tiêu thụ trên thị trường. Khi trầu phát triển tốt, các nhà vườn có thể thu hoạch đều đặn khoảng 10 ngày một lần, còn vào thời điểm khác có thể kéo dài khoảng nửa tháng. Những lúc giá cả thuận lợi, mỗi đợt hái trầu có thể mang lại nguồn thu khoảng 9 - 10 triệu đồng, giúp nhiều gia đình bỏ túi trên dưới 30 triệu đồng mỗi tháng. Bà con cho biết công việc chăm sóc nọc trầu nhẹ nhàng hơn hẳn so với canh tác lúa, lại cho thu hoạch nhiều đợt trong tháng nên mang lại nguồn thu ổn định, góp phần cải thiện đáng kể đời sống kinh tế gia đình. Không chỉ mang lại nguồn thu trực tiếp cho chủ vườn, nghề trồng trầu còn tạo việc làm phụ trợ cho nhiều lao động địa phương thông qua các khâu hái trầu, phân loại và xếp lá. Theo đánh giá của chính quyền xã trong điều kiện sản xuất và tiêu thụ thuận lợi, thu nhập từ một công đất (1.000m²) trồng trầu có thể đạt từ 100 triệu đồng mỗi năm trở lên, mang lại giá trị kinh tế vượt trội so với nhiều cây trồng truyền thống khác. Tuy nhiên, thực tế nhiều năm qua cho thấy đầu ra của lá trầu vẫn phụ thuộc chủ yếu vào thương lái để phân phối đi các tỉnh ĐBSCL, miền Trung và xuất khẩu. Giá cả thường xuyên biến động theo từng thời điểm khiến thu nhập của người dân có lúc chưa thật sự ổn định.

Để giải bài toán liên kết và nâng cao thế chủ động, cuối năm 2019, Hợp tác xã (HTX) Trầu Vàng được thành lập với 26 thành viên trên diện tích 16 ha. Sự ra đời của HTX giúp bà con đoàn kết hơn, chấm dứt tình trạng bán riêng lẻ bị thương lái ép giá. Ông Nguyễn Văn Đời, Giám đốc HTX Trầu Vàng cho biết, từ khi tham gia HTX, giá bán trầu luôn giữ ở mức ổn định, đặc biệt vào các dịp cao điểm như gần Tết giá bán có thể tăng gấp ba lần. Nguồn thu từ cây trầu giúp nhiều gia đình trang trải cuộc sống và yên tâm gắn bó với nghề. Mốc sơn quan trọng đến vào năm 2019 khi làng trầu Vị Thủy chính thức được công nhận là Làng nghề truyền thống, tạo cơ sở pháp lý và động lực để địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa độc đáo của vùng đất này.

Mở hướng du lịch nông nghiệp và nâng tầm di sản

Bước sang giai đoạn mới, việc bảo tồn và phát triển làng trầu Vị Thủy được xác định mang ý nghĩa toàn diện cả về kinh tế, văn hóa và xã hội. Trước những thay đổi của thị trường, địa phương tập trung củng cố vai trò của HTX Trầu Vàng, tăng cường kết nối chuỗi cung ứng, đồng thời phối hợp với các cơ quan chuyên môn hướng dẫn kỹ thuật canh tác, phòng trừ sâu bệnh nhằm duy trì chất lượng lá trầu vượt trội. Bên cạnh việc rà soát nhu cầu về vốn, hạ tầng giao thông và thủy lợi để hỗ trợ người dân duy trì vùng trồng, phát triển du lịch nông nghiệp sinh thái được đánh giá là hướng đi chiến lược đột phá nhằm gia tăng giá trị cho làng nghề trăm tuổi.

Nghề trồng trầu ở Vị Thủy thu hút nhiều lao động địa phương, giúp giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho người dân

Với lịch sử hơn một thế kỷ tồn tại, làng trầu Vị Thủy không chỉ sở hữu giá trị kinh tế thuần túy mà còn mang đậm tập quán sinh hoạt và không gian văn hóa đặc sắc của vùng quê Nam Bộ. Những hàng nọc trầu thẳng tắp, xanh rợp bóng tạo nên bức tranh nông thôn thanh bình, lý tưởng để phát triển các tour du lịch trải nghiệm. Du khách ghé thăm không chỉ được thưởng ngoạn cảnh quan tươi đẹp mà còn được tham gia quy trình chăm sóc, tự tay thu hoạch, học cách xếp trầu nghệ thuật và lắng nghe những nghệ nhân lâu năm kể câu chuyện lịch sử của làng nghề.

Định hướng của địa phương là triển khai du lịch từng bước chắc chắn, tiến hành khảo sát các nhà vườn đủ điều kiện, vận động người dân tham gia và tích cực kết nối với các đơn vị lữ hành. Hoạt động du lịch phải đảm bảo hài hòa, không ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất chính và mang lại lợi ích kinh tế thiết thực cho cộng đồng. Khi du lịch nông nghiệp phát triển, người dân không chỉ có nguồn thu từ bán lá trầu thô mà còn có thêm thu nhập từ việc hướng dẫn du khách, cung cấp dịch vụ ẩm thực và sản phẩm địa phương. Sự kết hợp giữa sản xuất nông nghiệp và du lịch trải nghiệm không làm mất đi bản sắc truyền thống mà đóng vai trò đòn bẩy bổ sung giá trị, đưa câu chuyện văn hóa của làng trầu vươn xa. Từ những vườn trầu thắm xanh đã gắn bó qua bao hệ hệ, làng trầu Vị Thủy đang tự tin bước vào chặng đường phát triển mới đa dạng và bền vững hơn. Giữ gìn nghề trồng trầu trăm năm không chỉ là bảo vệ một phương thức canh tác hiệu quả mà còn là sứ mệnh gìn giữ ký ức cộng đồng, lưu giữ “hồn quê” Nam Bộ cho hôm nay và mai sau.