Tôi đến thăm ông vào một buổi chiều mùa thu, nắng hanh hao tràn qua các ngõ nhỏ. Trong căn nhà nhỏ bé chứa đầy các đồ chơi trung thu: đèn kéo quân, ông tiến sĩ, đèn ông sao, giấy màu, khung tre… Ông lúi húi cặm cụi với công việc. Ông vừa làm vừa kể chuyện đầm ấm: “ngày xưa, làng tôi làm nghề đông lắm, cứ đến rằm tháng Tám là cả làng treo đèn rực rỡ. Giờ thì chỉ còn tôi”. Ông cười nhưng mắt thoáng chút lặng buồn. Nghề làm đồ chơi dân gian đến với ông như một lẽ tự nhiên. Cha và anh trai ông đều là người làm nghề đồ chơi dân gian nổi tiếng nên ông học hỏi được từ cha và anh nhiều điều.

Ông Nguyễn Văn Tý đang miệt mài làm những sản phẩm thủ công từ tre và giấy

Ông Nguyễn Văn Tý không phải là nghệ nhân được nhà nước phong danh hiệu, cũng chẳng có xưởng lớn hay thương hiệu riêng. Nhưng suốt hơn 40 năm qua, ông vẫn say mê, cặm cụi làm đồ chơi cho trẻ em dịp trung thu như đèn ông sao, đèn kéo quân, ông Tiến sĩ,… ông gói ghém mùa trung thu vào từng món đồ chơi nhỏ bé.

Trong căn phòng nhỏ hơn 20 mét vuông, ông Tý trưng bày hơn chục mẫu đồ chơi đủ màu sắc. Tất cả đều do tự tay ông làm từ những thanh tre, tấm bìa, đất thó, giấy thủ công và hồ dán bằng bột sắn.

“Làm cái này không khó nhưng phải kiên trì và yêu nghề mới làm được. Tre phải già, phơi nắng rồi mới uốn, giấy phải là giấy gió hay giấy xi để bám màu, hồ thì tự nấu chứ không dùng keo. Tất cả đều thủ công” - ông Tý vừa kể, tay vừa thoăn thoắt buộc dây vào khung đèn ông sao.

Những cánh sáo diều tuổi thơ được làm từ bàn tay của nghệ nhân Nguyễn Văn Tý

Đặc biệt, mỗi món đồ chơi của ông đều có hồn. Ông nói: “Tôi không vẽ mặt đồ chơi cho vui mà mỗi nét vẽ đều có ý nghĩa: mặt ông tiến sĩ thì phải đĩnh đạc, mặt ông đánh gậy, múa rối thì phải vui tươi. Làm đồ chơi cho trẻ em mà hời hợt là không được”.

Không giống những người làm đồ chơi để bán số lượng lớn, mỗi mùa Trung thu ông chỉ làm vài trăm sản phẩm, phần để bán, phần để tặng các trường học hoặc làm giáo cụ trải nghiệm cho học sinh. Ông tâm sự: “Có năm không có lãi nhưng tôi vẫn vui. Vì nếu mình không làm, bọn trẻ sẽ chẳng biết Trung thu xưa có gì. Mình già rồi, không giữ nghề thì ai giữ” - ông nói chậm rãi, đầy trăn trở. Ông Tý sẵn sàng dạy nghề miễn phí cho những ai, những em nhỏ yêu thích nghề này.

Hiện nay, hàng ngày ông vẫn làm đồ chơi, nhận đặt hàng từ các trường hoặc cá nhân yêu văn hóa dân gian truyền thống. Mỗi món đồ chơi của ông như lưu giữ hồn cốt trung thu Việt giữa dòng chảy hiện đại. Đồ chơi dân gian của ông không chỉ được bán ở địa phương mà còn xuất hiện ở nhiều hội chợ, triển lãm văn hóa trong nước và ngoài nước.

Chiếc đèn lồng được làm để phục vụ Tết Trung Thu cho các cháu thiếu nhi

Nghề làm đồ chơi dân gian khiến ông say mê vì ông thấy giá trị truyền thống được sống lại mặc dù không mang lại thu nhập cao. Ông nói: “Tôi không tính bằng tiền mà tính bằng nụ cười, ánh mắt của con trẻ khi thấy chiếc đèn kéo quân chạy sáng trong đêm Trung thu”.

Nhiều người nói vui: “Ông Tý là người chắp cánh cho ánh trăng”. Bởi nhờ có ông và những người thợ như ông, Trung Thu vẫn giữ được bản sắc riêng: mộc mạc, gần gũi mà đầy ý nghĩa. Trong mỗi chiếc đèn ông sao, mỗi tiếng trống “tùng dinh” là cả tâm hồn người Việt được giữ gìn qua năm tháng.

Các sản phẩm thủ công làm từ giấy được ông vừa bán, vừa cho, chứ không quá nặng nề về kinh tế

Khi được hỏi về mong ước của ông, ông Tý chỉ cười hiền hậu: “Tôi chỉ mong sau này vẫn còn tiếng cười trẻ nhỏ quanh ánh đèn Trung Thu để nghề này không bị lụi tàn”. Câu nói mộc mạc chứa đựng cả tâm huyết, cả một đời tận tụy với nghề.

Nhờ có những người tâm huyết như ông Tý, ngọn lửa nghề làm đồ chơi dân gian vẫn bừng sáng qua năm tháng. Từ đôi tay khéo léo và trái tim yêu nghề của ông, giá trị văn hóa dân tộc vẫn được lưu truyền, âm thầm mà bền bỉ như ánh trăng rằm tỏa sáng mãi trên mỗi mùa Trung Thu Việt.